W drugiej połowie XVIII w., za sprawą nowego wynalazku, jakim był silnik parowy, świat zapoczątkował erę techniki. W pierwszej połowie kolejnego wieku owocowało to tak przełomowymi zmianami technologicznymi, gospodarczymi, społecznymi i kulturowymi, jak rewolucja przemysłowa z jej rozległymi skutkami oraz powstanie kolei, która zrewolucjonizowała podróżowanie oraz przewóz towarów.

Rozwój techniki powodował również ogromne zapotrzebowanie na ludzi wykształconych w tej dziedzinie. Przyszłość gospodarek, krajów czy narodów zaczęła zależeć od poziomu uprzemysłowienia i wykształcenia społeczeństwa. Dostrzegał to Stanisław Staszic (1755-1826) i różnymi zabiegami starał się dążyć do rozwoju nowoczesnego nauczania w Polsce, która znajdowała się wówczas w trudnej sytuacji politycznej. W 1795 r. nastąpił całkowity rozbiór Polski. W latach 1807–1815, za sprawą wojen napoleońskich, na części ziem polskich utworzono Księstwo Warszawskie, zależne od Cesarstwa Francuskiego. Po Kongresie Wiedeńskim 1815 r. ziemie polskie zostały na ponad 100 lat pod władaniem zaborców.

W tych trudnych czasach Staszic cały czas dążył do reformy nauczania uniwersyteckiego i stworzenia nowoczesnych uczelni technicznych w Polsce. 4 stycznia 1826 r. (kilkanaście dni przed śmiercią) udało się Staszicowi doprowadzić do otwarcia Szkoły Przygotowawczej do Instytutu Politechnicznego, która uznawana jest za początek Politechniki Warszawskiej. Staszic wygłosił mowę inauguracyjną i było to jego ostatnie publiczne wystąpienie (zmarł 20 stycznia).

Nauka w szkole odbywała się na dwuletnich kursach wprowadzających, a następnie na również dwuletnich kursach wyższych. Kursy niższe odpowiadały mniej więcej poziomowi szkół średnich. Kursy wyższe koncentrowały się na teoretycznych naukach matematyczno-przyrodniczych i zostały podzielone na cztery wydziały: Inżynierii Cywilnej, Chemiczny, Mechaniczny i Handlowy. Organizacja nauczania na kursach była wzorowana na systemie francuskim, a językiem wykładowym był polski. W 1826 r. na pierwszy rok studiów przyjęto 44 studentów. Szkoła działała krótko, została zamknięta w 1831 r., w ramach represji po wybuchu Powstania Listopadowego.

Przez następne 60 lat, mimo rozwoju przemysłu i infrastruktury komunikacyjnej na ziemiach polskich, brak było możliwości kształcenia techników w kraju. W tym czasie Polacy, którzy mogli sobie na to pozwolić, studiowali głównie we francuskich, belgijskich, niemieckich i rosyjskich uczelniach technicznych. Niedobór inżynierów potrzebnych do funkcjonowania przemysłu uzupełniali cudzoziemcy i specjaliści wojskowi.

Dopiero w ostatnich latach XIX w. car Mikołaj II uległ sugestii społeczeństwa polskiego, by zebraną sumę miliona rubli przekazać – wraz ze swoją zgodą – na budowę w Warszawie Instytutu Politechnicznego swego imienia. W ten sposób powstała uczelnia, w której jesienią 1898 r. rozpoczęto zajęcia w języku rosyjskim na trzech wydziałach: Mechanicznym, Chemicznym i Inżynieryjno-Budowlanym. Rok później rozpoczęto budowę pierwszych gmachów dla nowej szkoły. Rosyjski język wykładowy był powodem częściowego bojkotu szkoły ze strony młodzieży polskiej, która wybierała często studia na uczelniach zagranicznych.

Różne formy protestów – ekonomicznych, społecznych i narodowych, jakie miały miejsce w Królestwie Polskim (zabór rosyjski) w 1905 r. - stały się przyczyną zamknięcia Instytutu Politechnicznego na następne cztery lata. Wybuch I wojny światowej przyniósł możliwość realizacji postulatu nauczania w języku polskim. Po zajęciu Warszawy przez Niemców uzyskano zgodę na inaugurację działalności polskiej Politechniki, co nastąpiło w listopadzie 1915 r. Studia prowadzone były na czterech wydziałach: Architektury, Budowy Maszyn i Elektrotechniki, Chemicznym oraz Inżynierii Budowlanej i Rolnej. Pierwszym rektorem został prof. Zygmunt Straszewicz. Od tej chwili rozpoczął się okres nieprzerwanej działalności Politechniki Warszawskiej, trwający do dziś.

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 r. Politechnika Warszawska stała się jedną z najważniejszych uczelni technicznych w Polsce. Jej młodzi absolwenci szybko stawali się fachowcami pracującymi na rzecz rozwoju odrodzonej Rzeczpospolitej, m.in. przy budowie portu w Gdyni, elektryfikacji kraju, rozbudowie sieci kolejowej, tworzeniu przemysłów motoryzacyjnego i zbrojeniowego, budowie Centralnego Okręgu Przemysłowego.

W dwudziestoleciu międzywojennym wykładowcami na Politechnice Warszawskiej byli wybitni naukowcy światowej sławy, m.in.: prof. Roman Podoski - autor pierwszego projektu elektryfikacji kolei, później również inicjator budowy warszawskiego metra; prof. Mieczysław Wolfke - fizyk rozwijający przełomowe koncepcje przesyłania obrazu na odległość, pionier badań nad telewizją i holografią, którego odkrycia właściwości helu na trwałe wpisały się w dorobek światowej fizyki; prof. Jan Czochralski - światowej sławy chemik i metalurg, który opracował metodę pomiaru szybkości krystalizacji metali, jej zastosowanie do produkcji monokryształu krzemu doprowadziło do światowej rewolucji w elektronice i produkcji półprzewodników; prof. Stefan Bryła - pionier światowego spawalnictwa, którego dziełem był m.in. pierwszy na świecie most o konstrukcji spawanej; Karol Taylor - popularyzator mechanizacji rolnictwa i kierownik zespołu, który skonstruował pierwszy polski ciągnik rolniczy (produkowany w latach 1922-1927); Józef Zawadzki - wybitny fizyk, chemik i technolog, w latach 1936–1939 rektor PW, prywatnie ojciec Tadeusza Zawadzkiego „Zośki”, legendarnego żołnierza AK, jednego z głównych bohaterów książki „Kamienie na szaniec”. Swoim autorytetem naukowym Politechnikę Warszawską wspierał również ówczesny prezydent RP Ignacy Mościcki, który był wybitnym chemikiem.

Doświadczona kadra naukowa Politechniki Warszawskiej sprawiała, że absolwenci tej uczelni byli dobrymi fachowcami, często stającymi się czołowymi specjalistami na świecie. Jednym z nich był Mieczysław Bekker - twórca terramechaniki, uznany na świecie za „ojca” trakcji pojazdów terenowych. Był on również kierownikiem grupy, która stworzyła pojazd LRV (Lunar Roving Vehicle - łazik używany przez astronautów programu Apollo), który jeździł po Księżycu. Poza kierowaniem pracami grupy Bekker był autorem całości rozwiązań technicznych, które zapewniały poruszanie się LRV po księżycowej powierzchni. Innym znanym absolwentem Politechniki Warszawskiej był Józef Kosacki (dyplom inżyniera otrzymał w 1933 r.). W czasie wojny wynalazł ręczny wykrywacz min, co było istotnym wkładem w zwycięstwo aliantów i uratowało od śmierci tysiące żołnierzy. Po wojnie urządzenie to było używane na całym świecie.

W czasie II wojny światowej Politechnika została zamknięta. Okupant w jej miejsce utworzył Państwową Wyższą Szkołę Techniczną, której kadrę w większości stanowili wykładowcy PW. Równolegle rozpoczęto działalność konspiracyjną w ramach tajnego nauczania oraz realizowano badania na potrzeby Polskiego Państwa Podziemnego. W warunkach konspiracji wypromowano ok. 200 inżynierów, przeprowadzono 20 przewodów doktorskich i 14 habilitacji.

Wybitną postacią tego okresu historii PW był prof. Janusz Groszkowski – specjalista w dziedzinie elektrotechniki i radiotechniki, twórca podstaw elektroniki oraz polski kandydat do Nagrody Nobla. W czasie wojny jego wiedza przyczyniła się do rozszyfrowania systemów sterowania pocisków V-1 i rakiet V-2.

W czasie Powstania Warszawskiego Politechnika podzieliła los stolicy. Po okresie ciężkich walk, 19 sierpnia 1944 r., jej obrońcy – żołnierze 3. Batalionu Pancernego AK „Golski” – opuścili zniszczone budynki, które opanowali Niemcy.

Okres powojenny to przede wszystkim odbudowa, a potem rozbudowa bazy lokalowej Politechniki i jej laboratoriów. Aby możliwie szybko zaspokoić ogromne zapotrzebowanie gospodarki krajowej na wykwalifikowane kadry inżynierskie, podejmowano kształcenie na kolejnych wydziałach. Do końca 1945 r. uruchomiono wszystkie przedwojenne wydziały, a w następnych latach zorganizowano szereg nowych. Jak w PW wyglądały pierwsze miesiące i lata po zakończeniu II wojny światowej - można zobaczyć w fabularyzowanej formie w pierwszych odcinkach serialu telewizyjnego „Dom”.

W 1951 r. do Politechniki włączono Szkołę Inżynierską im. Hipolita Wawelberga i Stanisława Rotwanda. Na jej bazie rozbudowano grupę wydziałów mechanicznych. W 1967 r. w ramach Politechniki Warszawskiej utworzono Ośrodek Naukowo-Dydaktyczny w Płocku. Wiedza i praca absolwentów PW była podstawą tworzenia i rozwoju wszystkich gałęzi polskiego przemysłu, szczególnie w latach 70. Z doświadczeń absolwentów i kadry naukowej PW korzystał m.in. przemysł motoryzacyjny. W 1975 r. Politechnika podpisała porozumienie o współpracy z Fabryką Samochodów Osobowych w Warszawie.

„W 1991 r. utworzono Szkołę Biznesu PW – wspólne przedsięwzięcie trzech europejskich uczelni: London Business School, HEC Paris oraz Norwegian School of Economics. Symbolem osiągnięć Kół Naukowych PW stało się wysłanie w kosmos w 2012 r. pierwszego polskiego sztucznego satelity PW-Sat, zbudowanego w Studenckim Kole Astronautycznym pod opieką prof. Piotra Wolańskiego” – napisała w „Przeglądzie Technicznym” Izabela Koptoń-Ryniec z Muzeum Politechniki Warszawskiej. Obok szkół, które dały początek Politechnice Warszawskiej, wydawane od 1866 r. czasopismo „Przegląd Techniczny” było forpocztą fachowej wiedzy technicznej w Polsce.

Politechnika Warszawska współpracuje z wieloma uczelniami zagranicznymi. Jak podała w dalszej części artykułu Koptoń-Ryniec, w 2020 r. zainicjowano program „Inicjatywa Doskonałości – Uczelnia Badawcza”, do którego Politechnika przystąpiła w ramach konkursu MNiSW, znajdując się w gronie 10 najlepszych polskich uczelni badawczych.

„W 2020 r. uczelnia dołączyła do grona Uniwersytetów Europejskich konsorcjum ENHANCE (European Universities of Technology Alliance). Do roku 2020 r. powstało także kilka nowych obiektów, m.in. Centrum Zaawansowanych Materiałów i Technologii (CEZAMAT), działających w obszarze high-tech” – czytamy. Z kolei w 2023 r. Politechnika uzyskała pozytywną międzynarodową ocenę European University Association – Institutional Evaluation Programme (EUA – IEP). Uczelni przysługuje także prawo posługiwania się znakiem HR Excellence in Research za działania podjęte na rzecz pracowników naukowych.

Obecnie Politechnika Warszawska na 20 wydziałach i 174 kierunkach kształci ponad 20 tys. osób. W World’s TOP 2 procent Scientists 2023 blisko 80 naukowców afiliowanych przy Politechnice znalazło się w zestawieniu uwzględniającym całość dorobku naukowego. 89 procent absolwentów w pierwszym roku po uzyskaniu dyplomu pracuje lub odbywa staż w obszarach takich jak IT, inżynieria i projektowanie, analityka, budownictwo i geodezja.

Tomasz Szczerbicki (PAP)

szt/ bar/