Wolność akademicka i odporność środowiska naukowego na współczesne wyzwania była jednym z głównych tematów obrad uczestników konferencji Europejskiej Federacji Akademii Nauk (ALLEA) oraz Europejskiej Sieci Młodych Akademii (ENYA). Gospodarzem wydarzenia, które w maju odbyło się w Warszawie, była PAN wraz z Instytutem Geofizyki PAN i ALLEA. W organizację zaangażowała się też Akademia Młodych Uczonych PAN.

Przedstawiciele młodych akademii europejskich sygnalizują istnienie zagrożeń dla wolności akademickiej i różne przypadki jej naruszania w różnych krajach Europy. Tego typu doświadczenia dotyczą uczelni z Włoch, Norwegii, Szwecji, Łotwy - krajów, w których nie spodziewalibyśmy się problemów z wolnością akademicką - mówił w rozmowie z serwisem Nauka w Polsce wiceprzewodniczący Akademii Młodych Uczonych PAN (AMU PAN), prof. Andrzej Katunin z Politechniki Śląskiej.

- Wolność akademicka ograniczana jest nie tylko poprzez otwartą cenzurę, ale i m.in. przez politykę kadrową czy konkretne mechanizmy finansowania, z góry zniechęcające do realizacji pewnych typów projektów - sprecyzował dr Dawid Rogacz z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu i członek Akademii Młodych Uczonych PAN, który moderował panel dyskusyjny ENYA pt. „Threats and challenges to academic freedom”.

- Wolność badań subtelnie ograniczają również kulturowe i intelektualne mody, choćby te związane ze sztuczną inteligencją, wytwarzając presję na badaczach i wiodąc do przesuwania ich obszarów badań. Inny rodzaj presji, nierzadko internalizowanej przez samych badaczy, wywiera opinia społeczna: jeśli rezultaty badań społecznych są krytyczne wobec pewnych postaw - na przykład demaskują uprzedzenia, do których nie chcemy się jako grupa czy naród przyznać - to potencjalny opór społeczny zniechęca do takich badań. Dzieje się tak również dlatego, że w dobie social mediów tacy naukowcy ponoszą osobiste koszty takiego głosu - dodał dr Rogacz.

- Przypadki ograniczeń dotyczą tematyki badań, która bywa niewygodna politycznie. Na jednej z uczelni łotewskich problemem okazało się finansowanie zaplanowanych badań dotyczących zatrudnienia migrantów w sieciach Bolt i Volt, czyli transportu ludzi i dostaw posiłków. Na Łotwie jest to nadal częściowo szara strefa - skomentował prof. Katunin.

Skala niepokojących zjawisk jest duża - ocenili przedstawiciele Europejskiej Sieci Młodych Akademii.

Zastanawiali się też, jak przeciwdziałać problemom. - Wydaje się, że pewną rolę mogłyby tu odegrać międzynarodowe organizacje, takie jak UNESCO, Scholars at Risk, European University Association. Mogłyby one monitorować przypadki pogwałcenia wolności akademickiej, wspierać poszkodowanych naukowców (tu konkretnie - Scholars at Risk), uczestniczyć w tworzeniu wspólnych standardów etycznych, a ostatecznie wywierać miękką presję z rządy ze swojej międzynarodowej pozycji - wymieniał naukowiec z PŚ.

Uczestnicy spotkania doszli też do wniosku, że aby uodparniać uczelnie na wpływy polityczne, warto działać od wewnątrz, np. budując sieci akademickie - aby w razie niepożądanych działań czy zjawisk występowała nie jedna uczelnia, tylko ich sieć. Warto też opracować strategię komunikacji.

- Aby się bronić przed próbami wpływów politycznych na wolność akademicką, musimy tworzyć dwojaką ścieżkę. Trzeba szukać rozwiązań na rzecz dywersyfikacji źródeł finansowania, a przede wszystkim - budując wewnątrz uniwersytetu transparentne kanały komunikacji i prowadząc dyskusję. Zagrożenie wolności nie może być tematem tabu. Jeśli pojawia się problem - to z uniwersytetu powinien wybrzmiewać głos, że jest on dostrzegany, i że naukowcy tego nie akceptują - podsumował wiceprzewodniczący AMU PAN.

Dr Rogacz zwrócił uwagę, że samo pojęcie wolności akademickiej pozostaje pozbawione solidnych prawnych podstaw i gwarancji.

- Tak długo, jak nie będzie można wygrać procesu o naruszenie wolności akademickiej - tak długo będzie ona bezkarnie łamana. To jednak zadanie na lata. Do tego czasu trzeba wypracować narzędzia instytucjonalnej, międzynarodowej współpracy w tym obszarze, i do takiego współdziałania - podsumował, odwołując się do dyskusji.

Goszcząca na konferencji ALLEA przewodnicząca Europejskiej Rady ds. Badań Naukowych, Maria Leptin, podkreślała, że systemy autorytarne mają trudne relacje z niezależnymi naukowcami. - Nie tyle dlatego, że wyniki badań bywają niewygodne, ile z powodu otwartości nauki na krytykę, w tym także — samokrytykę, a także dlatego, że nauka obejmuje kontakty międzynarodowe, jest też lojalna wobec standardów i norm.

- Europa, jeśli chce cenić wolność akademicką — musi działać tam, gdzie się tę wolność atakuje — mówiła Leptin.

Na wcześniejszym, grudniowym sympozjum Młodych Akademii pt. „Academic Freedom in Times of Crisis”, poświęconym wolności akademickiej, problemy z wolnością akademicką zgłaszali przedstawiciele Ameryki Łacińskiej. W ich regionie obserwuje się np. centralizację środków finansowych i faworyzowanie konkretnych ośrodków naukowych czy uczelni w konkretnych miastach, kosztem innych części kraju.

Nauka w Polsce

zan/ agt