Jak przypominają eksperci z Uniwersytetu w Barcelonie, już w 1987 r. Karol Darwin zauważył, że szympansy używają kamieni do rozłupywania orzechów. W 1960 r. brytyjska badaczka Jane Goodall zaobserwowała samca szympansa nazwanego David Greybeard (Dawid Siwobrody), który używał źdźbeł i patyków do wydobywania termitów. Obserwowano też, że szympansy wytwarzają z liści rodzaj gąbek do wchłaniania płynów, odpowiednio kształtują patyki do wydobywania glonów oraz zaostrzają proste włócznie używane podczas polowań.

Zespół z Barcelony i z Hiszpańskiego Instytutu Jane Goodall w Senegalu badał dzikie szympansy żyjące na sawannowym obszarze Dindefelo w Senegalu. Naukowcy przeanalizowali 15 godzin nagrań z fotopułapek, zebranych w latach 2017–2025. Kamery rozmieszczono w 14 miejscach, o których wiadomo było, że szympansy używają tam narzędzi, m.in. do pozyskiwania glonów, mrówek wędrownych i hodujących grzyby termitów. Zebrali też 30 minut nagrań z kamer ustawionych w 11 miejscach, w których szympansy zwykle przenoszą owoce baobabu i rozbijają je o nieruchome kamienne – tzw. kowadła.

Naukowcy wyjaśniają, że wydobywanie termitów i mrówek za pomocą patyków występuje w społecznościach wszystkich czterech podgatunków szympansów w Afryce, natomiast pozyskiwanie glonów oraz „rozbijanie baobabów” znane są tylko u szympansów zachodnich w Senegalu, Mali i Gwinei.

Na nagraniach zaobserwowano 33 przypadki przekazywania narzędzi między szympansami oraz cztery przypadki przekazywania owoców. Porównano zachowanie zwierząt przed i po takim przekazywaniu, analizując zarówno zachowanie pierwotnych posiadaczy, jak i odbiorców tych przedmiotów. Spośród 33 zaobserwowanych przypadków przekazywania narzędzi 58 proc. miało miejsce podczas pozyskiwania mrówek, 30 proc. podczas łowienia glonów, a 12 proc. podczas wydobywania termitów. Większość pierwotnych właścicieli narzędzi stanowiły dorosłe osobniki, zwłaszcza samice, a największą grupę odbiorców stanowiły młode szympansy.

Ponadto obserwacje pokazały, że większość przedmiotów przekazywano między spokrewnionymi osobnikami, najczęściej (w 30 proc. przypadków) z matki na potomstwo. Jednocześnie niemal wszystkie dobrowolne przekazania, z wyjątkiem jednego, następowały z inicjatywy odbiorcy.

Naukowcy donoszą, że zdarzały się też przypadki zwykłej kradzieży narzędzi lub owoców. W takiej sytuacji poszkodowany osobnik mógł uderzyć złodzieja w odwecie albo odebrać mu przedmiot.

Szczególną uwagę eksperci zwracają na dwa nagrania, z których jedno pokazuje pozyskiwanie mrówek za pomocą narzędzi, a drugie rozbijanie owoców baobabu. Po raz pierwszy pozwalają one innym naukowcom i szerokiej publiczności zobaczyć, jak u szympansów z Dindefelo przebiega prawdopodobnie celowa nauka.

Na pierwszym nagraniu samica imieniem Soukki celowo włożyła patyk do kolonii mrówek, chwyciła swoją małą córkę Saisai i zaprowadziła ją do przygotowanego narzędzia. Saisai wyciągnęła patyk z gniazda, a następnie zjadła przyczepione do niego mrówki.

Na drugim nagraniu samica Fere zebrała trzy owoce, po czym podszedł do niej niezidentyfikowany młody samiec, pełniący rolę „nauczyciela”. Wziął jeden z owoców i wielokrotnie uderzał nim o skalne podłoże, po czym raz naprowadził rękę szympansa Fotti na owoc – nagranie wyraźnie pokazuje, jak Fotti uważnie obserwował ruchy młodego samca, a następnie sam spróbował rozbijać owoc. Ostatecznie mu się to udało.

– Nauczanie jest jedną ze strategii, które szympansy wykorzystują do przekazywania sobie informacji i umiejętności. Wymaga ono aktywnej roli nauczyciela, który musi zmienić swoje zachowanie, tak aby ułatwić uczącemu się przyswojenie informacji. Dlatego uważa się, że nauczanie wyewoluowało jako sposób przekazywania wiedzy zbyt złożonej, by można ją było zdobyć za pomocą prostszych mechanizmów, takich jak samodzielne uczenie się czy obserwowanie innych – wyjaśnia dr Andreu Sanchez-Megias z Hiszpańskiego Instytutu Jane Goodall i Uniwersytetu w Barcelonie.

– Jednym z pytań, na które trzeba odpowiedzieć, jest to, w jakim stopniu nauczanie przyczynia się do przekazywania zachowań związanych z używaniem narzędzi u małp człekokształtnych. Kolejne pytania dotyczą tego, czy bardziej złożone zachowania wymagają intensywniejszego nauczania oraz czy osobniki, które same częściej były uczone, później stają się lepszymi nauczycielami - mówi prof. R. Adriana Hernandez-Aguilar z tych samych ośrodków badawczych.

Marek Matacz (PAP)

mat/ bar/