Historia i kultura

Archiwiści o aktach służb specjalnych: to szczególna część dziedzictwa

Fot. Fotolia
Fot. Fotolia

Dokumentacja reżimów represyjnych musi być traktowana jako szczególna część dziedzictwa archiwalnego - uznali uczestnicy czwartkowej konferencji archiwistycznej w Warszawie, poświęconej dokumentacji komunistycznych służb specjalnych.

Konferencję zorganizowaną przez Instytut Pamięci Narodowej i Naczelną Dyrekcję Archiwów Państwowych otworzył referat dyrektora archiwów prof. Władysława Stępniaka, który nawiązał do wyników raportu UNESCO. Sporządzony w 1994 r. dokument dostarczył informacji na temat archiwów w państwach rządzonych do niedawna przez reżimy represyjne. We wnioskach raportu pojawiły się instrukcje, jak gromadzić i udostępniać akta wytworzone przez służby specjalne.

Prof. Stępniak podkreślił, że z krytyką UNESCO spotkało się zniszczenie zasobów archiwalnych służb specjalnych z okresu dyktatury Augusto Pinocheta w Chile. Okazało się bowiem, że niemożliwe jest ustalenie osób winnych ok. 3 tys. morderstw politycznych na podstawie zeznań ofiar i świadków. Podał też przykład Republiki Południowej Afryki, gdzie "zbrodnie bazujące na rasizmie występowały na ogromną skalę". Mimo amnestii udzielonej zbrodniarzom po zakończeniu apartheidu nie zniszczono tam akt dowodzących ich winy, co - jak podkreślił dyrektor archiwów - dało możliwość wskazania na konkretne osoby, które dokonywały przestępstw.

"Pojednanie nie jest równoznaczne z zapomnieniem i przejściem do porządku dziennego nad przestępstwami. Te muszą być właściwie ocenione, zgodnie z systemem prawa karnego w poszczególnych krajach" - zastrzegł Stępniak.

Zgodnie z dokumentem UNESCO, ustawowe wyodrębnienie archiwów byłych służb specjalnych oraz przekazanie ich pod zarząd odrębnej instytucji, nie związanej z tymi służbami, najlepiej zabezpiecza prawa ofiar. W Polsce taką instytucją jest IPN, powołany ustawą parlamentu w 1998 r.

Dr Andrzej Biernat z Naczelnej Dyrekcji Archiwów Państwowych przypomniał, że "IPN działa w celu zachowania pamięci i zadośćuczynienia". Jego zdaniem, "misja przypisana IPN z czasem wygaśnie". Biernat poddał do rozważenia kwestię, co potem można zrobić z zasobami instytutu i jak je scalić z Archiwami Państwowymi. "Wydaje się, że nie będzie to łatwe, ale powinniśmy zacząć myśleć razem o tej przyszłości, jeżeli znajdziemy się kiedyś pod jednym dachem" - uznał.

Naczelny archiwista Litwy dr Ramojus Kraujelis mówił o zarządzaniu dokumentacją dotyczącą komunistycznego reżimu na Litwie. W 2005 r. Sejm litewski przyjął ustawę dotyczącą przechowywania i dostępu do archiwów państwowych. Zgodnie z nią dostęp do akt, które zawierają informacje o służbach specjalnych, oraz do dokumentów karnych i deportacyjnych miał być ograniczony przez okres 70 lat od wejścia w życie nowych przepisów. Jak podkreślił Kraujelis, to prawo wywołało skandal polityczny, ustanowienie go wiązano wówczas z faktem pełnienia wysokich stanowisk państwowych przez byłych oficerów KGB. Parlament przyjął więc poprawki do kontrowersyjnej ustawy, na mocy których dostęp do akt tego rodzaju stał się nieograniczony.

Zgodnie z ustawą dostęp do dokumentów reżimu komunistycznego na Litwie może być jednak utrudniony na życzenie osoby przyznającej się do tajnej współpracy ze służbami specjalnymi lub będącej ofiarą represji.

Konferencja dotycząca dokumentacji służb specjalnych potrwa do piątku. Archiwiści dyskutują na temat dostępu do materiałów archiwalnych byłych instytucji represji, zarządzania nimi oraz badań historycznych z nimi związanych. Z referatami wystąpią m.in. specjaliści z Czech, Portugalii, Ukrainy, Albanii, Niemiec.

PAP - Nauka w Polsce

mce/ hes/

Fundacja PAP zezwala na bezpłatny przedruk artykułów z Serwisu Nauka w Polsce pod warunkiem mailowego poinformowania nas raz w miesiącu o fakcie korzystania z serwisu oraz podania źródła artykułu. W portalach i serwisach internetowych prosimy o zamieszczenie podlinkowanego adresu: Źródło: naukawpolsce.pl, a w czasopismach adnotacji: Źródło: Serwis Nauka w Polsce - naukawpolsce.pl. Powyższe zezwolenie nie dotyczy: informacji z kategorii "Świat" oraz wszelkich fotografii i materiałów wideo.

Czytaj także

  • 31.03.2025. Znaleziony w bryle gliny oderwanej od klifu na wybrzeżu Bałtyku sztylet z wczesnej epoki żelaza prezentowany w Muzeum Historii Ziemi Kamieńskiej, 31 bm. Bogato zdobiony sztylet pochodzi prawdopodobnie sprzed ok. 2800 lat, z okresu halsztackiego. Zabytek został odnaleziony przez członków Stowarzyszenia na rzecz ratowania zabytków im. Św. Korduli. PAP/Marcin Bielecki

    Zachodniopomorskie/ Wstępne badania sztyletu znalezionego na plaży potwierdziły jego historyczność

  • Pelplin, 28.03.2025. Pelplińska Biblia Gutenberga na ekspozycji stałej „Wokół Pelplińskiej Biblii Gutenberga”, 28 bm. w Muzeum Diecezjalnym w Pelplinie. Jest to jedyna Biblia Gutenberga w Polsce i jedna z nielicznych, której oba tomy przetrwały w oryginalnych, integralnych oprawach z XV wieku. Po zakończonej konserwacji będzie prezentowana na wystawie stałej, a nie okazjonalnie jak do tej pory. PAP/Andrzej Jackowski

    Prof. J. Raczkowski: po badaniach nad Biblią Gutenberga wiemy o niej prawie wszystko

Przed dodaniem komentarza prosimy o zapoznanie z Regulaminem forum serwisu Nauka w Polsce.

newsletter

Zapraszamy do zapisania się do naszego newslettera