Historia i kultura

Podlaskie/ Archeolodzy pomagają rozstrzygnąć pochodzenie nazwy wsi Mielnik

Zdobiona kościana okładzina z XV wieku odkryta w czasie wykopalisk w Mielniku, fot. i oprac. G. Śnieżko
Zdobiona kościana okładzina z XV wieku odkryta w czasie wykopalisk w Mielniku, fot. i oprac. G. Śnieżko

Wiele wskazuje na to, że nazwa miejscowości Mielnik (woj. podlaskie) może pochodzić od wyrazu "mieł" oznaczającego kredę. Do takiego wnioski doszedł kierujący wykopaliskami w rejonie dawnego rynku miejskiego, archeolog Grzegorz Śnieżko.

Pierwsza wzmianka źródeł pisanych na temat Mielnika pochodzi z pocz. 2. połowy XIII wieku, z kroniki halicko-wołyńskiej. Nazwę miejscowości zapisano w niej w formie bardzo bliskiej do tej, jakiej używamy obecnie.

W czasie ostatnich wykopalisk w obrębie dawnego rynku miejskiego archeolodzy natknęli się w jednym z wykopów na litą, zbitą kredę. Stanowiła ona w tym miejscu tzw. calec, czyli poziom naturalny, pozbawiony śladów ludzkiej działalności.

"Odkrycie samo w sobie nas nie zdziwiło, bo kilkaset metrów od miejsca naszych badań położona jest odkrywkowa kopalnia tego surowca. Jednak obecnie nigdzie w okolicy kreda nie jest widoczna na powierzchni. Wyniki naszych prac natomiast wskazują, że w średniowieczu, w niektórych miejscach musiały znajdować się jej wychodnie, skoro nawarstwienia z tego okresu zalegają na warstwie litej kredy. Niewątpliwie musiało to zwracać uwagę osadzających się tu ludzi. Tym bardziej, że Mielnik założono na wysokiej nadbużańskiej skarpie, dobrze widocznej z Bugu, który w średniowieczu stanowił wszak jeden z ważniejszych szlaków wodnych tej części Europy" - zauważa kierownik wykopalisk w Mielniku, Grzegorz Śnieżko z Instytutu Archeologii i Etnologii PAN.

Do tej pory językoznawcy nie są zgodni w kwestii etymologii nazwy miejscowości. Zdaniem części z nich należy ją wywodzić od młynów wodnych („mielników”), których koła napędzane były nurtem Bugu. Inni zaś przypuszczają, że pochodzi od staroruskiego wyrazu "mieł" oznaczającego kredę.

"W dość niespodziewany, przez co - charakterystyczny dla siebie sposób, w sporze językoznawczym wokół pochodzenia nazwy Mielnika archeologia zdaje się przemawiać na rzecz koncepcji związanej z kredą" - zauważa Śnieżko.

Podczas ubiegłorocznego sezonu prac archeolodzy wydobyli liczne zabytki związane z wielowiekową historią Mielnika. Większość z nich pochodzi z XV i XVI w. - początków lokacji miejskiej. Pierwsza odbyła się w 1440 r. za sprawą księcia mazowieckiego Bolesława IV. Badaczy zaskoczyła głębokość nawarstwień archeologicznych - która w jednym z wykopów sięgnęła niemal 4,5 m. Są to warstwy ziemi powstałe w wyniku ludzkiej działalności. Zawierają one zabytki, w tym fragmenty naczyń ceramicznych i kości zwierzęce, które gromadziły się przez wiele lat.

"Pośród nich obecne były również przedmioty spotykane zdecydowanie rzadziej, jak ornamentowana zapinka ze stopu miedzi w formie ośmioramiennej gwiazdy czy bogato zdobiona kościana okładzina. Oba zabytki pochodzą z XV w." - wylicza naukowiec.

Wyraźną zmianę w intensywności użytkowania rynku widać od poł. XVII stulecia, od czasów potopu szwedzkiego. Jak opowiada Śnieżko, w trakcie tych wydarzeń Mielnik został doszczętnie zniszczony. Potwierdzają to przekazy źródeł pisanych i wyniki wykopalisk.

"Od tego okresu widać wyraźnie, że rynek miejski nie był już tak intensywnie wykorzystywany, jak w pierwszych stuleciach po lokacji na prawach miejskich" - zaznacza.

Naukowcy odtwarzają też dietę dawnych mieszkańców Mielnika. W 2. poł. XV i 1. poł XVI w. największą popularnością wśród mieszkańców centrum ówczesnego miasta cieszyła się wołowina, baranina i kozina. Chętnie spożywano też mięso zwierząt łownych - przede wszystkim jeleni i saren - wynika z analiz dr hab. Joanny Piątkowskiej-Małeckiej z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego. W próbkach gleby z tego samego okresu Grzegorz Skrzyński z Muzeum Ziemi PAN w Warszawie znalazł z kolei między innymi pozostałości pszenicy zwyczajnej i orkisz, marchwi, szczawiu i kapusty.

"Odkryliśmy też szczątki roślin dzisiaj w dużej mierze już zapomnianych, a niegdyś bardzo popularnych - rzepy, brukwi, komosy, rdestu czy palusznika krwawego. Takie analizy przyrodnicze są jednymi z pierwszych wykonanych dla stanowiska późnośredniowiecznego w tej części Polski" - dodaje Śnieżko.

W przeszłości Mielnik był jednym z najważniejszych miast historycznego województwa podlaskiego. Obecnie jest wsią zamieszkaną przez blisko tysiąc osób, położoną 10 km od granicy z Białorusią.

O świetności dawnego miasta zaświadcza dzisiaj przede wszystkim tzw. Góra Zamkowa z ruinami kościoła z początku XVI w. oraz układ urbanistyczny z dawnym rynkiem, obecnie zagospodarowanym jako skwer.

Przeprowadzony sezon badań wykopaliskowych został sfinansowany ze środków przyznanych przez Wójta i Radę Gminy Mielnik.

PAP - Nauka w Polsce

autor: Szymon Zdziebłowski

szz/ zan/

Galeria (5 zdjęć)

  • Mielnik - badania dawnego rynku miejskiego w toku, fot. Dariusz Nast
    1/5
    Mielnik - badania dawnego rynku miejskiego w toku, fot. Dariusz Nast
  • Ziarniak żyta wydobyty z jednej z warstw kulturowych dawnego rynku miejskiego w Mielniku. Fot. Dariusz Nast
    2/5
    Ziarniak żyta wydobyty z jednej z warstw kulturowych dawnego rynku miejskiego w Mielniku. Fot. Dariusz Nast
  • Zdobiona kościana okładzina z XV wieku odkryta w czasie wykopalisk w Mielniku, fot. i oprac. G. Śnieżko
    3/5
    Zdobiona kościana okładzina z XV wieku odkryta w czasie wykopalisk w Mielniku, fot. i oprac. G. Śnieżko
  • Fragment kredy calcowej oraz warstw średniowiecznych, fot. G. Śnieżko
    4/5
    Fragment kredy calcowej oraz warstw średniowiecznych, fot. G. Śnieżko
  • Mielnik - G. Śnieżko stoi na calcowej kredzie, fot. Agnieszka Chlebicka
    5/5
    Mielnik - G. Śnieżko stoi na calcowej kredzie, fot. Agnieszka Chlebicka

Fundacja PAP zezwala na bezpłatny przedruk artykułów z Serwisu Nauka w Polsce pod warunkiem mailowego poinformowania nas raz w miesiącu o fakcie korzystania z serwisu oraz podania źródła artykułu. W portalach i serwisach internetowych prosimy o zamieszczenie podlinkowanego adresu: Źródło: naukawpolsce.pl, a w czasopismach adnotacji: Źródło: Serwis Nauka w Polsce - naukawpolsce.pl. Powyższe zezwolenie nie dotyczy: informacji z kategorii "Świat" oraz wszelkich fotografii i materiałów wideo.

Czytaj także

  • Fot. Adobe Stock

    Opiekun zegara na Zamku Królewskim w Warszawie: będzie on odświeżony i udostępniony

  • Legionowo, 04.07.2024. Odnaleziona w maju 2023 r. neolityczna krzemienna siekierka, przekazana do zbiorów Muzeum Historycznego w Legionowie podczas spotkania w siedzibie muzeum. Fot. PAP/Leszek Szymański

    Neolityczna siekierka znaleziona pod Legionowem pochodzi prawdopodobnie z terenu dzisiejszej Białorusi

Przed dodaniem komentarza prosimy o zapoznanie z Regulaminem forum serwisu Nauka w Polsce.

newsletter

Zapraszamy do zapisania się do naszego newslettera