Wyniki interdyscyplinarnych badań Wydziału Archeologii oraz Wydziału Nauk Geograficznych i Geologicznych Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu ukazały się w międzynarodowym czasopiśmie „Journal of Archaeological Science”.

Neolityczna kultura pucharów lejkowatych występowała w Europie między 3800–2700 r. p.n.e., na terenach Danii, Niemiec, Czech, prawie całej Polski, Holandii, Austrii. Charakterystyczne dla niej były pochówki szkieletowe, w tym megalityczne grobowce, zwane grobami kujawskimi.

Odkryte w 2018 roku dzięki technologii LiDAR cmentarzysko w Sobocie (gmina Rokietnica, woj. wielkopolskie) składa się z pięciu monumentalnych, ziemno-kamiennych grobowców o długości dochodzącej do 145 metrów. Wzniesiono je w IV tysiącleciu p.n.e. Dotychczas wiedza na temat interakcji tych pradziejowych społeczności ze środowiskiem w Europie Środkowo-Wschodniej była niepełna i opierała się głównie na domysłach.

Przełom przyniosły dopiero wysokorozdzielcze, wieloaspektowe analizy paleoekologiczne, przeprowadzone przez badaczy z Poznania. Naukowcy pobrali i przebadali rdzeń osadów z pobliskiego torfowiska (dawnego jeziora), sąsiadującego bezpośrednio z monumentami. Analiza pyłku roślinnego oraz mikroskopijnych i makroskopijnych węgli drzewnych pozwoliła zrekonstruować historię tego miejsca niemal rok po roku.

„Zintegrowanie danych archeologicznych z zaawansowaną rekonstrukcją paleoekologiczną pozwoliło nam po raz pierwszy w tej części Polski tak precyzyjnie odpowiedzieć na pytania o rolę ognia i wpływ człowieka na puszczańskie ekosystemy w neolicie. Udowodniliśmy, że monumentalna architektura grobowa nie musiała wiązać się z drastyczną degradacją środowiska” – podkreślają autorzy publikacji.

Naukowcy wykazali, że neolityczni rolnicy stosowali rotacyjny system użytkowania ziemi i unikali masowego wypalania lasów w celu tworzenia pól. Ich model gospodarczy można określić jako „quasi-zrównoważony” – eksploatacja zasobów naturalnych nie naruszała stabilności prastarej puszczy.

Stosowali też selektywną wycinkę, która stymulowała przyrodę. Zanim wzniesiono grobowce (ok. 3660 r. p.n.e.), lokalne społeczności przez ponad wiek karczowały głównie łatwiejsze do ścięcia młode drzewa i krzewy pod uprawy i leśne pastwiska. Taki zabieg paradoksalnie doświetlił korony wiekowych drzew i doprowadził do gwałtownego, trwającego kilkaset lat wzrostu ich produktywności pyłkowej.

Regularna obecność wskaźników rolniczych i hodowlanych (w tym zarodników grzybów koprofilnych, żyjących na odchodach zwierząt gospodarskich) tuż obok cmentarzyska sugeruje, że monumentalne groby oraz pola i pastwiska znajdowały się blisko siebie lub były naturalnie rozdzielone przez małe jezioro.

Działalność człowieka przyspieszyła jednak erozję gleb, co doprowadziło do stopniowego płycenia dawnego jeziora i jego transformacji w mokradło, które w zmienionej formie przetrwało do dziś.

Badania sfinansowano ze środków Narodowego Centrum Nauki w ramach projektu „Zagubione i odnalezione: megalityczne grobowce kultury pucharów lejkowatych w kulturowym i przyrodniczym krajobrazie Wielkopolski”. (PAP)

Nauka w Polsce

ekr/ bar/