Przysadka mózgowa to mały (wielkości ziarna grochu), kluczowy gruczoł dokrewny położony wewnątrz czaszki, który działa jak „centrala sterująca” układem hormonalnym. Pod kontrolą podwzgórza produkuje hormony regulujące wzrost, metabolizm, pracę tarczycy, nadnerczy oraz funkcje płciowe. Składa się z przedniego płata, w którym hormony są wytwarzane, oraz tylnego, gdzie są magazynowane.

Guzy neuroendokrynne przysadki mózgowej (PitNET) są często związane z zaburzeniami widzenia i nieprawidłowościami endokrynologicznymi. Jednak u wielu pacjentów pojawiają się także deficyty poznawcze, szczególnie dotyczące pamięci, uwagi i funkcji wykonawczych, co znacząco wpływa na jakość życia.

Mechanizmy leżące u podstaw tych zaburzeń poznawczych pozostają niejasne. Tradycyjnie przypisywano je wpływowi masy guza lub bezpośredniemu uciskowi otaczających struktur. Pojawiające się dowody wskazują jednak na zaburzenia hormonalne i oś jelitowo-mózgową, sugerując, że mikrobiota jelitowa może wpływać na funkcje poznawcze poprzez szlaki zapalne, metaboliczne i endokrynologiczne.

Naukowcy z Uniwersytetu Medycznego w Kunming (Chiny) pod kierownictwem dr. Xingli Denga przeprowadzili prospektywne badanie przekrojowe. Objęło ono 42 pacjentów z PitNET i 42 dopasowanych zdrowych osób z grupy kontrolnej. Funkcje poznawcze oceniano za pomocą skali Montreal Cognitive Assessment (MoCA) przed operacją i ponownie trzy miesiące po operacji. Rejestrowano charakterystykę guza, w tym jego objętość i inwazyjność w badaniu MRI, a także poziom hormonów przysadki.

Guzy sklasyfikowano jako funkcjonalne lub niefunkcjonalne i pogrupowano według linii molekularnej (PIT1 i SF-1).

Próbki kału pobrane przed leczeniem poddano sekwencjonowaniu w celu scharakteryzowania składu mikrobioty jelitowej. Analizy statystyczne oceniły różnice między grupami i korelacje między wynikami badań poznawczych, zmiennymi klinicznymi i profilami mikrobiologicznymi.

„Pacjenci z guzami PitNET wykazywali istotnie gorszą sprawność poznawczą niż osoby zdrowe, szczególnie w zakresie uwagi, funkcji wykonawczych i pamięci, a zaburzenia były wyraźniejsze w przypadku guzów czynnościowych i linii PIT1” – zauważył dr Deng.

Co ważne, objętość guza i jego inwazyjność nie były istotnie związane z wynikami poznawczymi, co podważa założenie, że strukturalne efekty masy są głównymi czynnikami wpływającymi na pogorszenie funkcji poznawczych.

Wyniki badań poznawczych poprawiły się w trzy miesiące po chirurgicznym usunięciu guza, czemu towarzyszyło obniżenie podwyższonego poziomu hormonów, takich jak hormon wzrostu (GH), insulinopodobny czynnik wzrostu 1 (IGF-1) i prolaktyna (PRL). Odkrycia te potwierdzają potencjalny mechanizm endokrynologiczny leżący u podstaw zaburzeń funkcji poznawczych i powrotu do zdrowia.

Analiza mikrobiomu ujawniła wyraźne zmiany w składzie bakterii jelitowych u pacjentów z guzami PitNET. Zaobserwowano zmniejszoną liczebność bakterii z rodzaju Agathobacter produkujących maślan, znanych ze swoich właściwości przeciwzapalnych, wraz ze zwiększonym poziomem potencjalnie prozapalnych szczepów bakterii, takich jak Alistipes indistinctus i UBA1819. Zmiany te sugerują, że szlaki zapalne i metaboliczne powiązane ze zmianami mikrobioty jelitowej mogą oddziaływać z zaburzeniami hormonalnymi, wpływając na wyniki poznawcze.

Poprzez powiązanie linii guza i zmian w mikrobiomie z upośledzeniem funkcji poznawczych, badanie wykracza poza tradycyjne wyjaśnienia strukturalne i proponuje wieloczynnikowy model obejmujący mechanizmy endokrynologiczne i osi jelitowo-mózgowej. Jednak potrzebne są większe badania longitudinalne (wzdłużne), aby wyjaśnić związek przyczynowo-skutkowy i określić, czy interwencje ukierunkowane na mikrobiotę mogą znacząco poprawić wyniki poznawcze w połączeniu z leczeniem chirurgicznym.

Paweł Wernicki (PAP)

pmw/ agt/