Uniwersalny szczep zarodźca malarii dla uniwersalnej szczepionki

Fot. Adobe Stock
Fot. Adobe Stock

Naukowcy wyhodowali hybrydowy, „panafrykański” szczep zarodźca malarii, aby stworzyć skuteczniejszą szczepionkę opartą na pełnych formach tego pierwotniaka – informuje pismo „JCI Insight”.

W 2024 roku przenoszona przez komary malaria spowodowała więcej zachorowań i zgonów niż w 2015 roku, mimo że na walkę z tą chorobą wydaje się rocznie ponad 4,5 miliarda dolarów. Wciąż brakuje wysoce skutecznej szczepionki. Rozwiązaniem mogłyby się okazać szczepionki PfSPZ, oparte nie na jednym lub dwóch białkach zarodźca malarii, ale na całym pasożytniczym pierwotniaku.

Cały zarodziec w stadium sporozoitu – czyli w formie wstrzykiwanej przez komara – pozwala układowi odpornościowemu rozpoznawać jednocześnie tysiące antygenów pasożyta. W badaniach klinicznych szczepionki PfSPZ zapewniały 100 proc. ochronę przed kontrolowaną infekcją, a w badaniu drugiej fazy wykazały skuteczność na poziomie 50–56 proc.

Problem w tym, że każda dotychczasowa szczepionka PfSPZ opierała się na jednym pochodzącym z Afryki Zachodniej szczepie pasożyta – NF54, wyizolowanym w 1979 roku. Szczep ten wybrano, ponieważ w organizmie komara wytwarza ponad 100 000 sporozoitów na jednego owada – co w ogóle umożliwia opłacalną produkcję szczepionki.

NF54 ma jednak dwa ograniczenia. Po pierwsze wnika do ludzkich komórek wątrobowych nawet ośmiokrotnie gorzej niż pasożyty wyizolowane później. Po drugie, zestaw jego antygenów (czyli celów dla układu odpornościowego) odpowiada sytuacji w Afryce Zachodniej z 1979 roku.

Nowy, hybrydowy szczep pasożyta oznaczony jako AV27 łączy „produkcyjne” zalety szczepu NF54 ze znacznie wyższą zdolnością do infekowania wątroby, charakterystyczną dla szczepu pozyskanego niedawno w Afryce Wschodniej.

Hybryda powstała w wyniku skrzyżowania dwóch szczepów zarodźca Plasmodium falciparum wewnątrz organizmu komara – co odpowiada naturalnemu cyklowi płciowemu tego pasożyta. Następnie wyselekcjonowano potomstwo posiadające najkorzystniejszą kombinację odziedziczonych cech. W procesie tworzenia AV27 nie dodawano, nie usuwano ani nie modyfikowano żadnych genów; wszystkie geny obecne w tym szczepie już teraz występują w populacjach pasożytów krążących w Afryce.

AV27 ma zostać wykorzystany w nowej generacji szczepionki PfSPZ-LARC2, opracowywanej przez firmę Sanaria. Podobnie jak w przypadku obecnej wersji, szczepionka ta będzie w pełni osłabiona (atenuowana). Dzięki usunięciu dwóch genów pasożyt dojrzewa w komórkach wątroby, a następnie tam ginie, nie przedostając się do krwiobiegu. To zapobiega wystąpieniu objawów choroby, ale umożliwia rozwinięcie się odporności.

Pasożyty malarii rozmnażają się płciowo wewnątrz organizmu komara. Gdy komar pobiera krew od osoby zakażonej dwoma różnymi szczepami – co jest zjawiskiem powszechnym na obszarach o wysokiej transmisji – szczepy te krzyżują się, a ich potomstwo zawiera przemieszany materiał genetyczny obydwu szczepów rodzicielskich.

Naukowcy celowo odtworzyli ten proces (DOI: 10.1172/jci.insight.207272). Podali komarom krew zawierającą formy płciowe szczepu NF54 oraz jednego z trzech szczepów pasożyta pozyskanych niedawno w Afryce Wschodniej: MAL31 i NF165 (z Malawi) oraz HL1209 (od podróżnego powracającego z Sudanu Południowego). Uzyskane w ten sposób sporozoity wykorzystano do zakażenia myszy z „humanizowaną” wątrobą, co pozwoliło wyodrębnić hybrydowe potomstwo i wyhodować je w postaci pojedynczych klonów.

W wyniku trzech krzyżowań zespół przeanalizował 117 klonów, zidentyfikował 82 hybrydy, zsekwencjonował genomy 62 z nich, a następnie przetestował osiem najbardziej obiecujących pod kątem cech niezbędnych dla szczepu szczepionkowego. Jeden z klonów, oznaczony jako AV27 – potomek szczepu NF54 oraz izolatu MAL31 z Malawi – odziedziczył najlepsze cechy obydwu „rodziców”.

Mniej więcej połowa jego genomu pochodzi od każdego z nich. Dociera do ludzkiej wątroby około 15 razy skuteczniej niż szczep NF54, jest też większy niż typowe zarodźce, co wiąże się z silniejszą odpowiedzią limfocytów T. Szczep ten można nadal wydajnie namnażać, ponieważ w każdym komarze powstają dziesiątki tysięcy sporozoitów.

Paweł Wernicki (PAP)

pmw/ agt/

Fundacja PAP zezwala na bezpłatny przedruk artykułów z Serwisu Nauka w Polsce pod warunkiem mailowego poinformowania nas raz w miesiącu o fakcie korzystania z serwisu oraz podania źródła artykułu. W portalach i serwisach internetowych prosimy o zamieszczenie podlinkowanego adresu: Źródło: naukawpolsce.pl, a w czasopismach adnotacji: Źródło: Serwis Nauka w Polsce - naukawpolsce.pl. Powyższe zezwolenie nie dotyczy: informacji z kategorii "Świat" oraz wszelkich fotografii i materiałów wideo.

Czytaj także

  • 24.02.2017. EPA/ALAA BADARNEH

    Robi się za sucho dla kaktusów

  • Fot. Adobe Stock

    Wielkoskalowe centra danych w USA emitują 25,7 mln ton CO2 rocznie; to tyle co Dania albo Boliwia

Przed dodaniem komentarza prosimy o zapoznanie z Regulaminem forum serwisu Nauka w Polsce.

newsletter

Zapraszamy do zapisania się do naszego newslettera