Mówiąc o popularyzacji nauki, wiceprezes PAN prof. Dariusz Jemielniak przypomniał astronoma Carla Sagana - jednego z najbardziej rozpoznawalnych dziś popularyzatorów nauki. W pewnym momencie swojej kariery Sagan nie został przyjęty do amerykańskiej akademii nauk: ktoś z kolegów, koleżanek uznał wówczas, że ktoś, kto tak często występuje w telewizji, nie może być poważnym badaczem – przypomniał prof. Jemielniak.

Dodał, że zjawisko to doczekało nawet nazwy - efekt Sagana, ale późniejsze badania nie potwierdziły istnienia związku pomiędzy obecnością badacza w mediach a jakością jego pracy naukowej.

- Badania jednego z zespołów z francuskiego CNRS pokazują, że osoby angażujące się w kontakt ze społeczeństwem są średnio bardziej aktywne naukowo od pozostałych. Popularyzacja paradoksalnie nie odbiera więc czasu nauce. Gorzej z nagrodą - w ścieżce kariery prawie nigdy za nią nic nie dostajemy - podsumował.

Zdaniem wiceprezesa PAN w popularyzację warto się jednak włączyć - choćby dlatego, że badania na uczelniach czy w instytutach w dużej mierze „finansują podatnicy”. I mają oni prawo wiedzieć, co z tego finansowania wynika. - Badania pokazują też, że ludzie tego chcą. Globalne badanie obejmujące 68 krajów 83 proc. respondentów uznało, że naukowcy powinni komunikować naukę szerokiej publiczności - powiedział.

Dodał, że drugi powód zna z własnych badań. - Od lat przyglądam się ruchom antynaukowym. Widzę jedną prawidłowość - tam, gdzie nauka milczy, chętniej odzywają się inni. Zazwyczaj głośniej i z dużą większą pewnością siebie - mówił.

Środowe spotkanie było częścią inauguracji SciComm Lab Polska. Inicjatorem tej akcji jest IChF PAN – koordynator polskiego Hubu europejskiego projektu COALESCE (2023–2027). Projekt jest finansowany ze środków UE i współtworzy Europejskie Centrum Kompetencji w zakresie Komunikacji Naukowej. Współorganizatorem inauguracji jest Urząd Marszałkowski Województwa Mazowieckiego.

Dyrektor IChF PAN prof. Adam Kubas podkreślił, że realizacja projektu COALESCE pozwoli w nowy sposób przyjrzeć się popularyzacji nauki w naszym kraju. Wnioski zostaną przekazane dalej - tak, aby ta wiedza uzupełniła pulę wiedzy dotyczącą popularyzacji nauki w Europie - podkreślił.

- Dzięki projektowi COALESCE polskie doświadczenia trafią do europejskiego centrum kompetencji w zakresie komunikacji naukowej. Możemy się uczyć od innych krajów, ale też mamy się czym z nimi podzielić - dodał prof. Jemielniak w trakcie zdalnego połączenia.

Podczas spotkania wypowiadali się praktycy popularyzatorzy. Prezes stowarzyszenia Rzecznicy Nauki, biotechnolog Paweł Piszczałka w czasie wykładu pt. „Jak mówić o nauce, żeby nas słuchano?” podkreślał, by w popularyzacji nauki szanować odbiorców, ale nie zakładać, że wiedzą oni tyle samo - i to samo - co popularyzator. - Jeżeli coś wydaje się nam bardzo oczywiste, to często okazuje się, że dla odbiorców nie jest. To „klątwa wiedzy” - powiedział. Zaapelował, żeby pamiętać, że po drugiej stronie stoi człowiek, który wie dużo rzeczy, ale niekoniecznie te same, co ja. 

W środę przedstawiono też wyniki przygotowanej przez IChF PAN ankiety pt. „Nauka w naszym życiu”, przeprowadzonej pomiędzy 15 września a 21 października w grupie m.in. naukowców, osób zawodowo związanych z edukacją, studentów, popularyzatorów nauki i uczestników festiwalu nauki.

Autorzy ankiety zebrali 110 odpowiedzi i 171 komentarzy otwartych. Autorzy ankiety zastrzegają, że odpowiedzi stanowią sumę indywidualnych perspektyw i nie dają przekrojowej wiedzy na temat wszystkich grup społecznych.

Ankietowani często przyznawali, że nauka jest obecna w ich codziennym życiu. Aż 79 badanych osób dostrzega duży lub bardzo duży wpływ nauki na życie; 93 widzi jej wpływ w dziedzinie zdrowia i leczenia, 85 – w technologiach codziennych, 51 – w dziedzinie dotyczącej żywności, po 47 – w zakresie klimatu/środowiska oraz energii.

Wśród badanych 86 osób interesuje się nauką „bardzo lub mocno”. Najpopularniejsze dziedziny, którymi interesują się badani, to zdrowie (71), technologie (57), zastosowania codzienne (54), psychologia (50) i klimat oraz AI (po 44).

Jeśli chodzi o drogi dotarcia do treści dotyczące nauki, 66 osób wskazuje media społecznościowe, 59 portale internetowe, 50 miejsce pracy, 46 podcasty i 42 strony instytucji naukowych. Wśród platform wyróżnia się YouTube (72), następnie Facebook (45) i Instagram (35).

Co sprawia, że do danych treści badany odbiorca miał zaufanie? 74 autorów odpowiedzi mówi o konkretnych źródłach i badaniach; 48 - o publikacji przez instytucję/uczelnię; 44 - wypowiedź eksperta; 40 - niezależność od interesów politycznych i komercyjnych.

Badanych zniechęca specjalistyczny język (56 osób), brak pewności co do źródła (53 osoby), długość przekazu (45), sensacyjny tytuł (38). Najczęściej postulowane potrzeby odbiorców to prostszy język (70), pokazywanie znaczenia nauki w życiu (67), współpraca ze szkołami i mediami oraz rozdzielanie wiedzy od opinii (po 52).

„Ankieta mówi nam coś bardzo konkretnego – że respondentów zniechęca trudny język, ale równie często - niepewność co do źródła. Zaufanie buduje przede wszystkim odwołanie do konkretnych badań. Autorytet instytucji jest na dalszym miejscu. (…) Logo i tytuł już nie wystarczą. Ludzie chcą zobaczyć, skąd wiemy to, co wiemy” – podsumował prof. Jemielniak.

Nauka w Polsce

zan/ agt/