Okazało się, że takie doświadczenie osłabiało przekonanie, że nauki ścisłe są domeną mężczyzn.

Choć liczba kobiet w nauce systematycznie rośnie, wciąż stanowią one jedynie jedną trzecią globalnej społeczności naukowej i szybciej porzucają karierę badawczą. Prawdopodobieństwo, że kobieta nadal będzie publikować po 10 latach od rozpoczęcia pracy naukowej, wynosi około 49 proc., podczas gdy dla mężczyzn to 54 proc. - wynika z badań Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu.

Mimo dekad działań na rzecz równości kobiety wciąż są niedostatecznie reprezentowane w wielu dziedzinach STEM, obejmujących nauki ścisłe, technologię, inżynierię i matematykę. W dziedzinie badań nad sztuczną inteligencją, według danych UNESCO, kobiety stanowią jedynie 20 proc. specjalistów.

Jednym z powodów mniejszej liczby kobiet w dziedzinach STEM może być fakt świadomego jak i też nieświadomego kojarzenia nauk ścisłych z mężczyznami. Dotychczasowe badania sugerowały, że pokazanie kobiet odnoszących sukcesy w nauce może osłabiać tego typu stereotypy, ale efekt często jest niewielki i krótkotrwały. Samo obejrzenie zdjęcia naukowczyni, wysłuchanie jej historii czy spotkanie z inspirującą badaczką może nie wystarczyć, by głęboko zakorzenione skojarzenia uległy trwałej zmianie.

Zespół naukowców z New York University Abu Dhabi, w skład którego weszły Marta Beneda, Julia Spielmann, Amna Ramadhan, Domna Banakou oraz Andrea Vial, postanowił więc sprawdzić, czy można zrobić coś więcej: zamiast jedynie obserwować naukowczynię, pozwolić uczestnikom na chwilę wcielić się w Marię Skłodowską-Curie. Wyniki eksperymentu badacze opublikowali w Computers in Human Behavior (https://doi.org/10.1016/j.chb.2026.109146).

- Wykorzystaliśmy w tym celu zjawisko określane jako wirtualne ucieleśnienie (ang. virtual embodiment). Chodzi o proces, w którym człowiek zanurzony w wirtualnej rzeczywistości zaczyna odczuwać wirtualne ciało jako własne i ma poczucie, że to on kontroluje jego ruchy. W odpowiednio skonstruowanym środowisku wirtualnym mózg może zintegrować informacje płynące z różnych zmysłów tak, że ucieleśniany awatar staje się chwilowo częścią „ja” - wyjaśniła dr Marta Beneda.

Eksperyment ten jest kontynuacją badań prowadzonych przez dr Domnę Banakou, które pokazują, że cechy takiego wirtualnego ciała doświadczanego jako własne mogą wpływać na sposób postrzegania, utajone postawy, procesy poznawcze i zachowanie. Zjawisko to wiąże się m.in. z tzw. efektem Proteusza.

Dr Beneda wyjaśnia, że w psychologii efekt Proteusza oznacza tendencję do przejmowania cech wirtualnego awatara, którego ucieleśniamy. Wirtualne ciało jest więc nie tylko „kostiumem”, ale staje się źródłem informacji na temat własnych zachowań lub sposobu myślenia.

W badaniu wykorzystano trzy rodzaje awatarów. Część uczestników wcielała się w Marię Skłodowską-Curie, część w Alberta Einsteina, a pozostali otrzymywali awatar osoby w podobnym wieku i tej samej płci co uczestnik, ale niezwiązanej z nauką. Badacze zakładali, że wcielenie się Marię Skłodowską-Curie, słynną naukowczynię, powinno osłabić automatyczne skojarzenia łączące naukę z mężczyznami w porównaniu z Albertem Einsteinem, który reprezentuje stereotypowe połączenie kategorii „mężczyzna – nauka”.

Wszystkie osoby trafiały do wirtualnego laboratorium stylizowanego na pracownię z początku XX wieku. Uczestnicy widzieli swoje wirtualne ciało w lustrze, a ich ruchy w czasie rzeczywistym odwzorowywał awatar. W tym wirtualnym laboratorium wykonywali zadania związane z nauką. W jednym z nich porządkowali zestawy liczb i równań, dotykając odpowiednich elementów wirtualnymi rękami. W drugim generowali różne zastosowania dla konkretnego przedmiotu angażując kreatywne myślenie.

Cały eksperyment ukończyły 253 osoby. Na samym początku badania, po udziale w wirtualnym doświadczeniu oraz tydzień później, uczestnicy wykonywali test utajonych stereotypów (ang. implicit stereotypes) mierzący automatyczne skojarzenia płci z nauką.

Zgodnie z przewidywaniami wśród badanych wcielających się w Marię Skłodowską-Curie zaobserwowano ogólny spadek nasilenia automatycznych skojarzeń łączących mężczyzn z nauką. Efekt ten był szczególnie wyraźny w grupie kobiet, wśród których skojarzenia łączące naukę z mężczyznami osłabły zarówno bezpośrednio po doświadczeniu, jak i tydzień później. W przypadku wcielenia się w Alberta Einsteina nie zaobserwowano istotnych zmian skojarzeń.

Co ciekawe, nieoczekiwany efekt zaobserwowano u mężczyzn, którzy wcielali się w awatara neutralnego. W tej grupie automatyczne skojarzenia łączące naukę z mężczyznami również osłabły, a efekt utrzymywał się tydzień później. Badacze wskazują, że sama immersyjność i nowość doświadczenia mogły wpłynąć na zmianę w dotychczasowych strukturach poznawczych.

Dr Julia Spielmann wyjaśnia, że oglądanie zdjęć lub programów informacyjnych pokazujących wybitne naukowczynie stawia człowieka w pozycji obserwatora. - Zastosowane przez nas wirtualne ucieleśnienie zmienia tę relację. Takie doświadczenie może zwiększać psychologiczną bliskość z postacią i wzmacniać skojarzenie „kobieta – nauka” - skomentowała.

Badacze zastrzegają jednak, że nie wiadomo czy zaobserwowane efekty utrzymałyby się przez kilka tygodni czy miesięcy. Nie można ich też automatycznie utożsamiać ze zmianą zachowania, np. z większą gotowością do zatrudniania kobiet w nauce czy wspierania ich kariery.

- Stereotypy są tylko jednym z czynników wpływających na karierę naukową kobiet. Znaczenie mają również struktury instytucjonalne, sposób oceniania osiągnięć, dostęp do stanowisk i finansowania, normy promowane w organizacjach czy możliwość łączenia pracy z życiem prywatnym. Zmiana automatycznych skojarzeń może być jednym z elementów szerszej strategii, ale sama w sobie nie usunie tych barier - podsumowała dr Andrea Vial. (PAP)

Nauka w Polsce, Ewelina Krajczyńska-Wujec

ekr/ bar/