Choć ludzie od tysięcy lat przekazują sobie historie i wydaje się to czynnością naturalną i intuicyjną, to mózg musi wykonać wtedy niezwykle złożoną pracę. Łączy pojedyncze słowa lub znaki w zdania, zdania w kolejne sceny, a te w jedną spójną narrację.

Naukowcy od dawna wiedzą, że podczas słuchania mowy różne obszary mózgu analizują informacje na różnych poziomach. Jedne reagują na pojedyncze słowa i krótkie fragmenty wypowiedzi, inne śledzą dłuższe wątki fabularne. Dotąd nie było jednak jasne, czy podobny mechanizm działa również wtedy, gdy historia przekazywana jest w języku migowym, czyli za pomocą ruchów rąk, mimiki twarzy i wykorzystania przestrzeni.

Temu zagadnieniu przyjrzał się międzynarodowy zespół badaczy z Uniwersytetu Warszawskiego, Uniwersytetu Jagiellońskiego, Instytutu Biologii Doświadczalnej im. Nenckiego PAN oraz Johns Hopkins University. Wyniki opublikowano w czasopiśmie „Nature Communications”.

- Wbrew utartym mitom języki migowe są pełnoprawnymi językami naturalnymi, posiadającymi złożoną gramatykę i rozbudowany leksykon. Na świecie istnieje ponad 300 różnych języków migowych, które mogą znacznie się od siebie różnić. Komunikacja w językach migowych pod względem możliwości przekazywania treści nie różni się zasadniczo od komunikacji w językach fonicznych. Jedną ze specyficznych cech jest natomiast wykorzystanie przestrzeni: osoba migająca może rozmieszczać w niej poszczególne wątki, osoby, o których mówi, obiekty czy miejsca, a następnie odwoływać się do nich w toku wypowiedzi - powiedziała PAP dr Maria Zimmermann z Wydziału Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego.

Badaczy interesowało więc, czy mózg przetwarza taką narrację w identyczny sposób jak mowę, czy też musi angażować dodatkowe mechanizmy.

Do eksperymentu zaproszono dwadzieścia osób Głuchych, dla których polski język migowy był pierwszym i ojczystym językiem. Podczas badania metodą funkcjonalnego rezonansu magnetycznego uczestnicy oglądali około dwudziestominutowe tłumaczenie opowiadania „Zagłada domu Usherów” Edgara Allana Poego, wykonane w polskim języku migowym przez Głuchego aktora Adama Stoyanova.

Przygotowano kilka specjalnie zmodyfikowanych wariantów nagrania. W jednej wersji zachowano kolejność pojedynczych znaków, ale zaburzono strukturę zdań. W kolejnej przestawiono całe zdania, przez co znikała spójna fabuła. Powstały również wersje, w których zachowano jedynie krótkie fragmenty materiału. Dzięki temu naukowcy mogli sprawdzić, które obszary mózgu reagują na znaczenie pojedynczych znaków, które odpowiadają za rozumienie zdań, a które potrzebują dłuższego kontekstu, by śledzić rozwój całej historii.

Badacze wykorzystali metodę nazywaną synchronizacją międzyosobniczą.

- Polega ona na mierzeniu synchronizacji aktywności różnych obszarów mózgu między osobami. Kiedy słuchamy opowiadania, oglądamy film albo czytamy książkę, część tego, co dzieje się w naszym mózgu, związana jest z przetwarzaną treścią. Jednocześnie pojawia się wiele innych myśli, skojarzeń i odniesień, które są specyficzne dla poszczególnych osób. Analizując, w jakim stopniu sygnał w danym obszarze mózgu jest zsynchronizowany między osobami, możemy określić, na ile jego aktywność jest w sposób uniwersalny, wspólny dla różnych osób, związana z odbiorem danej historii - wyjaśniła ekspertka UW.

Analiza pokazała niezwykle podobną aktywność mózgów różnych osób podczas oglądania pełnej historii. Podobieństwo to nie było przypadkowe. Najszybciej reagowały obszary odpowiedzialne za analizę bieżących elementów języka, natomiast inne regiony integrowały informacje przez znacznie dłuższy czas, dzięki czemu możliwe było śledzenie rozwoju całej fabuły.

Jednym z najważniejszych odkryć było to, że podczas odbioru języka migowego występuje również hierarchiczna organizacja mózgu, znana wcześniej z badań nad językiem mówionym.

- Informacje przetwarzane na poziomie pojedynczych słów i zdań są integrowane w innych obszarach mózgu na wyższym poziomie, co pozwala nam zrozumieć całą narrację. Dla mózgu opowiadanie nie jest więc jedynie zbiorem następujących po sobie zdań – istnieją mechanizmy odpowiedzialne za łączenie ich w spójną historię i śledzenie rozwoju fabuły - opisała dr Maria Zimmermann.

- Pokazaliśmy, że ta hierarchiczna struktura może być bardziej uniwersalna, niż dotychczas sądzono i jest niezależna od modalności języka, czyli od tego, czy komunikujemy się za pomocą języka mówionego, czy migowego - dodała badaczka.

Analiza aktywności mózgu podczas eksperymentu wykazała silniejsze zaangażowanie obszarów odpowiedzialnych za przetwarzanie informacji wzrokowych i przestrzennych. Szczególnie wyraźnie zaznaczyła się rola tylnej części kory ciemieniowej, która pomaga integrować informacje o ruchu, położeniu obiektów i relacjach przestrzennych.

Badania pokazały więc, że mózg osób migających wykorzystuje te same mechanizmy rozumienia języka co w przypadku osób słyszących, ale uzupełnia je dodatkowymi narzędziami potrzebnymi do interpretacji przestrzeni.

Jak przekonują naukowcy, lepsze poznanie sposobu, w jaki mózg przetwarza polski język migowy, może w przyszłości pomóc w opracowywaniu skuteczniejszych metod nauczania, materiałów edukacyjnych czy narzędzi wspierających osoby Głuche.

Ewelina Krajczyńska-Wujec (PAP)

Nauka w Polsce

ekr/ zan/