Inwazyjne gatunki obce (IGO) to organizmy spoza lokalnego ekosystemu, które szybko się rozprzestrzeniają i niszczą przyrodę. W Polsce przykładem takich gatunków mogą być nawłoć kanadyjska, barszcz Sosnowskiego czy norka amerykańska.

Naukowcy poświęcają wiele uwagi badaniom nad tym zagadnieniem, jednak tylko mniej niż 5 proc. prac naukowych dotyczących gatunków inwazyjnych koncentruje się na ich społecznym lub ludzkim wpływie.

„W przypadku inwazyjnych gatunków obcych zbyt mało uwagi poświęcono związkowi między ich rozprzestrzenianiem się a przymusową migracją. Zamiast tego bardziej widoczne problemy, takie jak zmiana klimatu i klęski żywiołowe, często przyćmiewają wpływ inwazyjnych gatunków obcych na życie ludzi. Dzieje się tak pomimo ich bliskich powiązań. Niemniej jednak migracja stanowi coraz poważniejszy problem globalny” – powiedział dr Arne Witt z CABI (Centre for Agriculture and Bioscience International - międzyrządowa organizacja non-profit zajmująca się rozwojem i informacją, przede wszystkim kwestiami dot. rolnictwa i środowiska w krajach rozwijających się).

Dr Witt oraz dr Jamie K. Reaser zwracają uwagę na przypadki porzucania przez ludzi terenów opanowanych przez gatunki inwazyjne.

Wiele szkodników upraw jest inwazyjnych i stanowi główną przyczynę braku bezpieczeństwa żywnościowego na całym świecie. Roczne straty mogą sięgać 40 proc globalnej produkcji żywności, nawet tam, gdzie stosowane są środki kontroli. Co więcej, w ostatnich latach wpływ szkodników obcych nasilił się i najprawdopodobniej będzie się pogłębiał. Od roku 1970 szkody i koszty zarządzania podwajają się mniej więcej co sześć lat. Gatunki inwazyjne w nieproporcjonalnie dużym stopniu dotykają kraje o niskich i średnich dochodach, które często dysponują ograniczonymi zasobami na reagowanie. Oprócz produkcji roślinnej zagrażają one również rybołówstwu i hodowli zwierząt.

Istnieją dowody na to, że inwazyjne gatunki obce przyczyniają się do wysiedleń ludzi, w tym do braku bezpieczeństwa żywnościowego. Niedobory żywności zmuszają każdego roku miliony ludzi do migracji i mogą również nasilać konkurencję, a nawet konflikty, o kurczące się zasoby. W rezultacie przesiedlone społeczności mogą na zawsze utracić swoje rolnicze źródła utrzymania, narażając się na niedożywienie i skrajne ubóstwo.

Inwazyjne rośliny obce mogą przekształcać ekosystemy w obszary wysoce łatwopalne, zwiększając częstotliwość, intensywność i rozprzestrzenianie się pożarów lasów. W rezultacie ziemia może przestać służyć do produkcji żywności i stać się jeszcze bardziej podatna na inwazje biologiczne, tworząc „pętlę sprzężenia zwrotnego pożar-pożar”. W konsekwencji coraz bardziej niszczycielskie pożary lasów zmuszają coraz więcej ludzi do opuszczenia swoich domów.

Na przykład pochodzący z Ameryki Południowej kaktus Opuntia stricta rozpowszechnił się w Kenii, Tanzanii i Etiopii, wypierając gatunki rodzime i powodując choroby, a nawet zgony bydła. W zamieszkałym głównie przez lud Kikuju kenijskim hrabstwie Laikipia połowa z 1200 rolników była zmuszona do przeprowadzki.

Amazoński hiacynt wodny (Pontederia crassipes) jest plagą afrykańskich rzek i zbiorników wodnych. Z jego powodu połowy ryb zmniejszyły się nawet o 76 proc.

Południowoamerykańskie mrówki ogniste (Solenopsis invicta) doprowadziły do zamknięcia farm w Nowej Kaledonii, na Wyspach Galapagos i Polinezji Francuskiej.

Autorzy wzywają organizacje międzynarodowe do śledzenia gatunków inwazyjnych jako bezpośredniej przyczyny rozpadu ekosystemów i wymuszonej migracji. Główne traktaty środowiskowe, takie jak Konwencja Narodów Zjednoczonych o Zwalczaniu Pustynnienia, powinny uwzględniać inwazje biologiczne w swoich planach działania.

Paweł Wernicki (PAP)

pmw/ agt/