Betelgeza to jasna gwiazda widoczna w konstelacji Oriona. Znajduje się 650 lat świetlnych od nas. Jest czerwonym nadolbrzymem. Jej rozmiary są tak duże, że zmieściłoby się w niej 400 milionów gwiazd takich, jak Słońce. Pomiary średnicy wskazują różne rezultaty, mniej więcej w przedziale od 600 do 800 razy więcej niż średnica Słońca (przykładowo orbita Ziemi znalazłaby się głęboko wewnątrz gwiazdy). Dzięki swoim rozmiarom i względnie bliskiemu położeniu względem nas, Betelgeza jest jedną z nielicznych gwiazd, dla których mamy bezpośrednie obserwacje powierzchni.

Przy pomocy Kosmicznego Teleskopu Hubble’a oraz teleskopów naziemnych w obserwatoriach Fred Lawrence Whipple Observatory (USA) oraz Roque de Los Muchachos Observatory (Hiszpania), zespół naukowców dostrzegł pewien schemat zmian w Betelgezie, co stało się dowodem potwierdzającym istnienie towarzyszącej gwiazdy. Co więcej, udało się zaobserwować wpływ towarzyszki na zewnętrzną atmosferę samej Betelgezy.

Odnotowano zmiany w widmie Betelgezy oraz w prędkości i kierunku gazów w zewnętrznej atmosferze, spowodowane strugą gęstszej materii. Pojawia się ona co około 2100 dni (sześć lat), gdy towarzyszka przechodzi przed Betelgezą. Ten wynik obserwacji potwierdza istniejące modele teoretyczne.

Andrea Dupree z Center for Astrophysics (USA), pierwszy autor badań, porównuje sytuację do łodzi poruszającej się w wodzie. Druga gwiazda wywołuje efekt fali w atmosferze Betelgezy i widać to w danych obserwacyjnych.

Betelgeza przykuła szczególną uwagę w latach 2019-2020, gdy nieoczekiwanie jej blask znacząco osłabł. Zastanawiano się nawet, czy nie zbliża się do wybuchu jako supernowa. Potem jako wytłumaczenie pociemnienia rozważano hipotezy takie, jak duże komórki konwekcyjne, obłoki pyłu, czy aktywność magnetyczna.

Gwiazda ma w szczególności dwa okresy: 400-dniowy oraz 2100-dniowy. Pierwszy z nich przypisywany jest ostatnio pulsacjom gwiazdy. Natomiast najnowsze badania sugerowały, że 2100-dniowy okres ma związek z istnieniem drugiej, małomasywnej gwiazdy, której orbita znajduje się wewnątrz atmosfery Betelgezy. Jeden z zespołów naukowych informował w lipcu 2025 roku o potencjalnej detekcji tego obiektu, ale brakowało dodatkowego dowodu na to. Teraz uzyskano potwierdzenie.

Z naszej perspektywy druga gwiazda znajduje się obecnie za Betelgezą. Powinna zacząć wyłaniać się zza niej w 2027 roku. Naukowcy już planują kolejne obserwacje na ten czas.

Dla towarzyszki Betelgezy zaproponowano nazwę Siwarha i została ona zaakceptowana przez Międzynarodową Unię Astronomiczną (IAU). Siwarha to po arabsku „jej bransoletka”. Jest to nawiązane do znaczenia nazwy Betelgeza, która wywodzi się od arabskiego „Yad al-Jauzā”, co oznacza „ręka al Jauzy”.(PAP)

cza/ agt/