Mapa pozwala prześledzić, jak od września do grudnia zmienia się wygląd lasów w różnych regionach kraju. Wizualizacja obejmuje zarówno całą Polskę, jak i poszczególne kompleksy leśne. Użytkownik może wybrać dowolną datę lub uruchomić animację pokazującą kolejne etapy jesieni. Po przybliżeniu mapy może sprawdzić informacje o konkretnych drzewostanach, m.in. ich składzie gatunkowym, wieku oraz modelowanych terminach przebarwiania i opadania liści.

Autorem narzędzia jest Marcin Wasilewski, twórca serwisu Wirtualne Szlaki (wirtualneszlaki.pl). Jak opowiedział PAP, pomysł na stworzenie mapy zrodził się z jego własnych doświadczeń związanych z amatorską fotografią przyrodniczą, którą zajmuje się od lat.

- Zaplanowałem wyjazd fotograficzny na Pojezierze Brodnickie w pierwszy weekend października. Liczyłem na zdjęcia w jesiennych kolorach. Na miejscu okazało się, że wszystko jest jeszcze całkowicie zielone. Za to już tydzień później sytuacja diametralnie się zmieniła - opowiedział Wasilewski.

To uświadomiło mu, że brakuje narzędzia, które pozwoliłoby amatorom jesiennej fotografii i turystyki lepiej wybrać termin i miejsce wycieczki. - Jako że prowadzę serwis z mapami, postanowiłem pokazać to zjawisko w sposób dynamiczny i interaktywny, uwzględniając, że przebarwianie liści zależy nie tylko od pory roku, ale także od gatunków drzew, położenia geograficznego i wysokości nad poziomem morza - wyjaśnił.

Punktem wyjścia stały się obserwacje prowadzone w latach 1993-2025 przez niemiecką służbę meteorologiczną Deutscher Wetterdienst (DWD). Dotyczyły one zjawisk fenologicznych, czyli zmian zachodzących w przyrodzie wraz z kolejnymi porami roku. Do opracowania mapy wykorzystano dane o przebarwianiu i opadaniu liści brzozy brodawkowatej, buka zwyczajnego i dębu szypułkowego. Uwzględniono dwa momenty: kiedy około połowa liści na drzewie zmieniała kolor oraz kiedy połowa z nich opadała. 

Przy pomocy narzędzi sztucznej inteligencji autor opracował modele statystyczne uwzględniające gatunek drzewa, położenie geograficzne i wysokość nad poziomem morza. Następnie wyniki przeniósł na teren Polski, wykorzystując dane Banku Danych o Lasach, obejmujące ponad 604 tys. wydzieleń leśnych, oraz numeryczny model terenu.

Wasilewski wyjaśnił, że zdecydował się wykorzystać dane niemieckie, ponieważ nie znalazł równie obszernego, publicznie dostępnego zbioru polskich obserwacji. Ze względu na podobieństwo klimatu i roślinności przyjął, że ustalone zależności można zastosować również w Polsce.

Gotowa mapa przedstawia Polskę podzieloną na siatkę sześciokątów, których kolory zmieniają się wraz z postępem jesieni. Im większe przybliżenie, tym bardziej szczegółowy obraz. Można w ten sposób przejść od całego kraju i poszczególnych regionów do pojedynczych fragmentów lasów.

- Jeśli użytkownik uruchomi animację, zobaczy na niej, że najpierw jesień pojawia się w górach, np. w słynnych buczynach bieszczadzkich, ale także na Kaszubach, gdzie znaczenie ma wysokość terenu. Potem, przesuwając suwak z datą, widzi, jak stopniowo jesienne barwy obejmują cały kraj - opowiedział Wasilewski.

Według modelu na terenach najniżej położonych jesienne zmiany następują później niż na obszarach wyżej położonych. Autor zwrócił uwagę, że także w obrębie jednego regionu różnice mogą być znaczne, dlatego przy planowaniu wycieczek warto przyglądać się konkretnym kompleksom leśnym.

Na mapie uwzględniono również charakterystyczne różnice w jesiennym zabarwieniu poszczególnych gatunków drzew. Przykładowo: liście brzóz przybierają zwykle złocistożółte barwy, dębów - odcienie żółci, rudości i brązu, natomiast olsze często zrzucają liście jeszcze zielone lub bez wyraźnego jesiennego przebarwienia. Różnice te odzwierciedlono za pomocą osobnych palet kolorystycznych.

Zastrzegł, że opracowanie ma charakter eksperymentalny. Nie jest prognozą pogody ani bieżącą obserwacją satelitarną. Pokazuje typowy przebieg jesieni wynikający z wieloletnich danych, bez uwzględnienia warunków meteorologicznych w danym roku.

Autor chciałby, aby jego projekt przydał się przede wszystkim miłośnikom turystyki, fotografii i przyrody. Ma także zachęcać do obserwowania zmian zachodzących w otoczeniu. - Kiedy trafia się ładny weekend i liście zaczynają się już przebarwiać, pojawia się pytanie: gdzie pojechać na zdjęcia? Właśnie dlatego ta mapa powstała - podsumował.

Mapa Polskiej Złotej Jesieni jest dostępna bezpłatnie tutaj. Na stronie zamieszczono również szczegółowy opis metodologii i wykorzystanych źródeł danych.

Marcin Wasilewski jest twórcą serwisu Wirtualne Szlaki, który od 2009 r. gromadzi i udostępnia informacje o trasach turystycznych w Polsce. Zajmuje się także opracowywaniem map i interaktywnych narzędzi wykorzystujących dane przestrzenne. Siebie samego określa jako entuzjastę geografii i technologii.

Katarzyna Czechowicz (PAP)

kap/ bar/