W swojej publikacji (http://dx.doi.org/10.1038/s43016-026-01375-4) naukowcy z ETH Zurich przypomnieli, że oleje pozyskiwane z takich roślin, jak palma olejowa, kokos czy soja, są dziś wykorzystywane w bardzo wielu produktach: od kosmetyków i leków, przez pasze dla zwierząt, po żywność przetworzoną i margaryny. W ostatnich latach nastąpił duży wzrost zapotrzebowania na nie, a wraz nim zwiększyła się również powierzchnia ich upraw.

Jako pierwsi na świecie przeprowadzili więc analizę wpływu uprawy roślin oleistych na utratę różnorodności biologicznej, uwzględniając nie tylko miejsca upraw, ale także międzynarodowe łańcuchy dostaw i wzorce konsumpcji. Połączyli dane dotyczące produkcji, handlu i użytkowania gruntów z ostatnich kilku dekad, w tym informacje satelitarne, statystyki rolnicze oraz modele ekonomiczne i ekologiczne.

Badanie objęło łącznie 19 gatunków roślin oleistych. Okazało się, że trzy z nich odpowiadają za zdecydowaną większość, bo aż 75 proc., negatywnych skutków dla bioróżnorodności. Są nimi palma olejowa, soja i kokos.

Autorzy zwrócili uwagę, że odpowiedzialność za utratę bioróżnorodności związaną z uprawą roślin oleistych nie spoczywa wyłącznie na krajach produkujących te surowce. Analiza światowych łańcuchów dostaw pokazała, że ponad połowa skutków środowiskowych jest związana z konsumpcją w innych krajach niż te, w których prowadzi się uprawy. Przykładowo soja z Brazylii trafia m.in. do Europy i Chin, gdzie jest wykorzystywana jako pasza dla zwierząt. Oznacza to, że popyt na mięso w tych regionach pośrednio przyczynia się do presji na ekosystemy w krajach produkujących soję.

Wyliczono, że Unia Europejska, Chiny i Stany Zjednoczone odpowiadają łącznie za ponad 80 proc. tych tego efektu. W przypadku UE największe znaczenie ma import oleju palmowego, a w przypadku Chin - import soi na pasze.

Badacze oszacowali, że między 1995 a 2020 r. utrata bioróżnorodności związana z uprawami roślin oleistych wzrosła o około 80 proc. Według nich główną przyczyną tego wzrostu była rosnąca konsumpcja, a nie zwiększanie się liczby ludności.

Najsilniej dotknięte zostały regiony tropikalne, gdzie znajdują się jedne z najbogatszych ekosystemów na świecie. W wielu przypadkach zwiększanie produkcji wymagało zajmowania nowych terenów rolnych, co doprowadziło do niszczenia naturalnych siedlisk i wylesiania.

„Z punktu widzenia ochrony środowiska utrata bioróżnorodności jest równie dużym problemem jak zmiana klimatu” - podkreślili.

Naukowcy zaznaczyli, że nawet całkowite zatrzymanie nowych wycinek lasów nie rozwiąże problemu natychmiast, ponieważ grunty już wykorzystywane pod uprawy nadal wywierają presję na ekosystemy.

Ich zdaniem konieczne są działania zarówno po stronie producentów, jak i konsumentów. Wśród możliwych rozwiązań wymieniają bardziej przyjazne środowisku metody uprawy, ograniczanie wylesiania, ochronę gleb oraz inwestowanie w zachowanie ekosystemów w krajach produkujących surowce.

Katarzyna Czechowicz (PAP)

kap/ zan/