„Przewroty” (www.nagroda.kopernik.org.pl) to wyróżnienia dla śmiałych, nowatorskich i skutecznych inicjatyw edukacyjnych, które odpowiadają na współczesne wyzwania, organizowane przez Centrum Nauki Kopernik.

Laureatów nagród głównych wybrali członkowie i członkinie kapituły honorowej, osoby ze świata nauki, edukacji, biznesu, sztuki i życia publicznego: Julia Gałosz, Sławomir Kasprzak, prof. zw. dr hab. Dorota Klus-Stańska, Joanna Lilpop, Jacek Łęgiewicz, Michał Senk, Oliwia Thomas, dr Jędrzej Witkowski. Kapitule przewodniczył dyrektor CN Kopernik Robert Firmhofer.

W kategorii ogólnopolskiej Nagrody Przewroty 2026 laureatem został program RÓWIEŚNICY, realizowany przez Fundację Dajemy Dzieciom Siłę, który podejmuje problem pogarszającego się zdrowia psychicznego młodych ludzi. Kapituła doceniła m.in. to, że „inicjatywa koncentruje się na zjawisku, które w dużej mierze pozostaje poza zasięgiem dorosłych i systemu szkolnego – przemocy rówieśniczej, ze szczególnym uwzględnieniem cyberprzemocy. W sposób innowacyjny kieruje uwagę na rolę świadka i kształci w młodych ludziach kompetencje do przeciwdziałania przemocy, wzmacniając poczucie sprawczości i współodpowiedzialności za swoją społeczność”.

Program dostarcza gotowe materiały do wykorzystania w pracy pedagogicznej i pomaga młodzieży uczyć się reagowania, szukania wsparcia oraz bezpiecznych sposobów działania w sytuacjach przemocy. Obejmuje m.in. serial edukacyjny dla uczniów, szkolenia dla kadry pedagogicznej, scenariusze lekcji, webinary superwizyjne, platformę edukacyjną oraz narzędzia badawcze (ankiety). Badania Fundacji Dajemy Dzieciom Siłę wskazują, że przemoc rówieśnicza jest najczęstszą formą wiktymizacji, doświadczaną przez nastolatki – doświadczenie takie deklaruje aż 66 proc. spośród ponad 168 tys. badanych uczniów i uczennic. W programie RÓWIEŚNICY wzięło udział niemal 4 tysiące szkół – niemal 15 tysięcy klas 7–8 szkół podstawowych i 1–2 szkół ponadpodstawowych.

W kategorii lokalnej Nagrodę Przewroty 2026 otrzymał Dziecięcy Uniwersytet Pogranicza, realizowany przez Ośrodek „Pogranicze – sztuk, kultur, narodów” w Sejnach. Jest to program łączy edukację i kulturę, który buduje w dzieciach ciekawość, wrażliwość i poczucie zakorzenienia. Obejmuje osoby dorastające w wielokulturowym regionie pogranicza, pochodzące z różnych środowisk społecznych, kulturowych i religijnych. Przez cały rok uczestnicy i uczestniczki wraz z artystami i regionalistami poznają sztukę i historię sąsiadów. Piszą ikony, tworzą litewskie wycinanki i uczą się pieśni pogranicza. Działania Uniwersytetu obejmują także spektakle, koncerty, wystawy i filmy prezentowane mieszkańcom miasta.

Inicjatywa ta mierzy się z wyzwaniami edukacji w małym mieście – ograniczonym dostępem do kultury, poczuciem peryferyjności oraz zanikiem pamięci o historii sąsiedztwa regionu. Program rozwija wrażliwość i umiejętność postrzegania miejsca dorastania jako przestrzeni wspólnoty, odpowiedzialności i twórczego współtworzenia. Wzmacnia tożsamość lokalną i uczy uważnego, otwartego kontaktu z dziedzictwem miejsca.

Kapituła doceniła m.in. to, że „inicjatywa proponuje zmianę perspektywy w myśleniu o różnorodności, traktując ją nie jako problem do przezwyciężenia, lecz jako punkt wyjścia do działań edukacyjnych. (…) W czasie nasilonej polaryzacji społecznej inicjatywa pokazuje, że możliwe jest budowanie wspólnoty opartej na współdziałaniu, z poszanowaniem korzeni, pamięci i wielości perspektyw. Edukacja przyjmuje tu formę praktyki odpowiedzialnego bycia razem, rozwija umiejętność dialogu, ciekawość i uważność na innych”.

Wręczono też Nagrodę Specjalną Przewroty - wyróżnienie od pracowników i pracowniczek Centrum Nauki Kopernik, przyznawane tym, którzy i które współpracują lub współpracowały z Kopernikiem i inspirują jego zespół swoją pasją i zaangażowaniem w rozwój edukacji. Chodzi o osoby, które współtworzą programy centrum, doradzają w nowatorskich projektach i rozwijają kopernikańskie pomysły.

W tym roku Nagroda Specjalna Przewroty trafiła ex aequo do Julii Pawłowskiej i Tomasza Suleja – „dwojga ludzi, którzy przypomnieli nam, że nauka zaczyna się od zachwytu. I że ten zachwyt nie musi należeć wyłącznie do zawodowych badaczy” – wyjaśniła w laudacji Irena Cieślińska, dyrektor programowa Centrum Nauki Kopernik, przewodnicząca kapituły Nagrody Specjalnej.

„Julia Pawłowska i Tomasz Sulej byli w Koperniku pionierami nauki obywatelskiej. Oboje pokazali nam, że nauka obywatelska nie jest uproszczoną wersją nauki. Jest nauką otwartą. Taką, która ufa ludziom. I która dzięki temu potrafi zobaczyć więcej” – argumentowała Cieślińska. – „Dziś ta idea stała się trwałą częścią naszego programu – łączymy naukowców ze szkołami, badaczy z uczniami, laboratoria z codziennym doświadczeniem ludzi, którzy chcą współtworzyć wiedzę o świecie”.

Dr hab. Julia Pawłowska jest mykolożką, zastępczynią dyrektora Instytutu Biologii Ewolucyjnej Uniwersytetu Warszawskiego. Specjalizuje się w systematyce grzybów z typu Mucoromycota oraz interakcjach bakterii i grzybów. W międzynarodowym projekcie FunDive dotyczącym różnorodności grzybów koordynuje działania z zakresu nauki obywatelskiej. Współpracowała z CN Kopernik przy realizacji projektu „Genetyczne grzybobranie” – inicjatywy nauki obywatelskiej, która stałą się częścią projektu FunDive. W ramach prac badawczo-rozwojowych zespół Kopernika wraz z naukowczynią stworzył scenariusz zajęć angażujących uczniów w praktyczne zajęcia z biologii molekularnej. Uczestnicy zajęć, tak jak naukowcy, samodzielnie izolowali DNA badanych grzybów w kopernikowym Laboratorium Edukacji o Planecie, ucząc się nowoczesnych technik laboratoryjnych, a następnie wprowadzali wyniki swoich badań do bazy danych FunDive współtworząc ogólnoeuropejskiej mapę bioróżnorodności. Dzięki temu uczniowie zdobywali praktyczne umiejętności i wiedzę, przyczyniając się do ochrony środowiska i rozwoju nauki.

Dr hab. Tomasz Sulej to z kolei paleontolog związany z Instytutem Paleobiologii PAN w Warszawie. Specjalizuje się w badaniach ewolucji triasowych kręgowców. Prowadził i współorganizował liczne badania terenowe oraz wykopaliska paleontologiczne w Polsce (m.in. w Krasiejowie, Lisowicach, Porębie i Zawierciu) oraz wyprawy naukowe do Rosji, Tunezji, Grenlandii czy Peru. Jest inicjatorem Studenckich Obozów Poszukiwawczych oraz twórcą Klubu Młodego Paleontologa, działającego przy Muzeum Ewolucji Instytutu Paleobiologii PAN (którego był kierownikiem w latach 2011–2019). Popularyzuje naukę jako wykładowca Uniwersytetów Dziecięcych i autor książek popularnonaukowych. Jest członkiem Stowarzyszenia Rzecznicy Nauki oraz Rady Upowszechniania Nauki przy Prezesie PAN.

Z Centrum Nauki Kopernik współpracuje przy projekcie „Nauka ma głos”. W ramach działań z zakresu nauki obywatelskiej wolontariuszki i wolontariusze wspólnie z naukowcami z Instytutu Paleobiologii PAN oraz UW uczestniczą w odsłanianiu i oczyszczaniu ze skały kości mastodonzaura – pradawnego płaza żyjącego ok. 240 mln lat temu. Dzięki temu mogą aktywnie włączyć się w trwające badania paleontologiczne dotyczące jednego z najciekawszych odkryć ostatnich lat w Polsce i z bliska obserwować, jak wygląda praca naukowców w terenie.

Laureaci Nagrody Przewroty 2026 działają w różnych obszarach - łączy ich to, że traktują edukację jako realne narzędzie zmiany społecznej: budują bezpieczeństwo i sprawczość, wzmacniają wspólnotę i zakorzenienie oraz otwierają naukę na ludzi, zapraszając ich do współtworzenia wiedzy i doświadczania metody naukowej - podkreślono w informacji prasowej przesłanej serwisowi Nauka w Polsce przez centrum.

W tej edycji CN Kopernik otrzymało aż 360 zgłoszeń z całego kraju, od indywidualnych twórców po zespoły. Projekty poruszają różnorodne tematy, odpowiadają na bieżące wyzwania społeczne i wypełniają luki w systemowych rozwiązaniach.

Nauka w Polsce

zan/