Praca na ten temat ukazała się w czasopiśmie naukowym „Small”.

Wiele technologii opiera się na kontroli tego, jak materiał oddziałuje ze światłem i polem elektrycznym. Ciekłe kryształy są tu szczególnie użyteczne. Są to ciecze, których cząsteczki potrafią układać się w uporządkowany sposób, dzięki czemu materiał ma kierunkowe własności optyczne. Na przykład oglądany z jednej strony inaczej załamuje światło niż z innej. Coraz częściej takie materiały rozważa się w mikro- i nanoskali (tysięczne i milionowe części milimetra), gdzie ściany i ciasna przestrzeń nie pozwalają cząsteczkom przyjmować dowolnych położeń. W ten sposób zamiast zmieniać skład chemiczny, można zmienić otoczenie i taka metodą uzyskać różne właściwości materiału.

W pracy opublikowanej w czasopiśmie Small zespół naukowców z Ukrainy, Niemiec, Francji i polskich uczelni technicznych w Warszawie i Częstochowie przedstawił, co dzieje się z nietypowym ciekłym kryształem CB7CB, gdy zamknie się go wewnątrz równoległych, cylindrycznych nanokanałów w porowatej krzemionce i tlenku glinu (AAO). Kanały miały średnice od około 6–12 nm (krzemionka) oraz od około 20 do 250 nm (AAO), czyli w zakresie od bardzo ciasnych do dość szerokich w nanoskali. Pory wypełniano materiałem za pomocą zjawiska kapilarnego, które występuje, gdy ciecz jedynie na skutek napięcia powierzchniowego jest wciągana do bardzo wąskich rurek. Następnie obserwowano jego zachowanie podczas ogrzewania i chłodzenia.

Związek CB7CB został zsyntetyzowany w Wojskowej Akademii Technicznej w laboratorium prof. Przemysława Kuli. Należy on do grupy ciekłych kryształów, których cząsteczki można sobie wyobrazić jako lekko wygięte. Taki kształt sprzyja tworzeniu złożonych uporządkowań. Oprócz tzw. zwykłego nematyka, w którym wszystkie cząsteczki są ustawione równolegle do siebie, pojawiają się odmiany, w których kierunek uporządkowania jest pofalowany (splay-bend) lub skręcony (twist-bend). Badacze śledzili te zmiany poprzez dwójłomność, czyli właściwość polegającą na tym, że światło spolaryzowane przechodzi przez materiał inaczej w różnych kierunkach. To czuła miara stopnia uporządkowania cząsteczek.

Okazuje się, że im ciaśniejszy kanał, tym mniej swobody ma materiał, by tworzyć złożone struktury. W dużych porach, po ochłodzeniu, materiał przechodzi najpierw do zwykłego nematyka, a potem w jeszcze niższej temperaturze zaczyna układać się w bardziej skomplikowany wzór. Naukowcy wiążą go z fazą twist-bend lub splay-bend. Gdy średnica porów maleje, reorganizacja zachodzi w coraz niższej temperaturze i ten spadek robi się wyraźnie szybszy, gdy średnica kanałów spada poniżej ok. 25 nm. W skrajnie ciasnych porach (około 6 nm) ta niskotemperaturowa organizacja nie pojawia się w ogóle, a przejście do nematyka rozmywa się na szeroki zakres temperatur, bo porządek jest silnie narzucony przez ścianki.

Badacze nie kończą na opisie jakościowym. Dopasowują dane do modeli teoretycznych, które traktują ściany kanałów jak czynnik wymuszający uporządkowanie. Okazuje się, że im mniejsza średnica porów, tym silniej narzucony jest porządek, a w okolicach 79 nm pojawia się granica między przejściem bardziej skokowym a całkiem gładkim. Autorzy zwracają też uwagę na efekt szczególnie ciekawy dla zastosowań tego zjawiska. Zmiany własności optycznych wywołane samym zamknięciem ciekłego kryształu w nanoporach przypominają te, które w podobnych materiałach obserwuje się pod wpływem pola elektrycznego. Innymi słowy, geometria może częściowo zastępować sygnał, którym zwykle steruje się ciekłymi kryształami stosowanymi w urządzeniach.

Uzyskane wyniki to dla nauki ważny dowód, że w skali nano ściany i ograniczona przestrzeń mogą decydować o tym, jakie fazy ciekłego kryształu mogą istnieć i jak materiał reaguje na temperaturę. W praktyce dobierając średnicę i rodzaj porów, można stroić uporządkowanie ciekłego kryształu i w konsekwencji jego własności optyczne. Taka możliwość jest szczególnie użyteczna w projektowaniu kompozytów i miniaturowych elementów sterujących światłem.(PAP)

kmp/ bar/