„Uczymy dzieci kierunków świata na mapie, ale zbyt rzadko wychodzimy z nimi w teren. Tymczasem świadomość przestrzenna rozwija się przede wszystkim poprzez bezpośrednie doświadczanie otoczenia” – komentuje prof. Marzenna Nowicka z UWM, cytowana na stronach uczelni.

Badania przeprowadzono w ramach projektu „Geomatyczne podejście metodologiczne do diagnozy świadomości przestrzennej dzieci w wieku szkoły podstawowej”, kierowanego przez dr hab. inż. Agnieszkę Dawidowicz, prof. UWM. W zespole znalazły się badaczki zajmujące się m.in. geografią, pedagogiką, gospodarką przestrzenną i prawem. Jednym z najważniejszych rezultatów projektu było opracowanie pierwszej w Polsce autorskiej definicji świadomości przestrzennej dzieci. Obejmuje ona wiedzę o przestrzeni i mapach, umiejętności związane z orientacją oraz emocjonalny stosunek do otoczenia.

„Element emocjonalny był do tej pory pomijany, a przecież to, czy dziecko lubi daną przestrzeń i czuje się w niej bezpiecznie, ma ogromne znaczenie” – zauważyła prof. Marzenna Nowicka.

Na podstawie tej definicji powstało cyfrowe narzędzie diagnostyczne wykorzystujące interaktywne mapy. Zastosowano je w badaniu około 800 uczniów z pięciu polskich miast oraz ponad 200 dzieci z Wielkiej Brytanii. Dodatkowa grupa zagraniczna pozwoliła sprawdzić, czy opracowane narzędzie może być stosowane także w innych systemach edukacyjnych.

Badaczki analizowały również wpływ nowych technologii, m.in. nawigacji GPS, map elektronicznych i gier wideo, na rozwój kompetencji przestrzennych dzieci.

Analizy wykazały, że umiarkowane korzystanie z technologii może wspierać rozwój świadomości przestrzennej. Dzieci korzystające sporadycznie z map cyfrowych i nawigacji częściej osiągały lepsze wyniki w zadaniach związanych z orientacją i czytaniem map.

Jednocześnie badaczki zaobserwowały, że nadmierne poleganie na smartfonach może ograniczać samodzielne poznawanie otoczenia.

„Dzieci, które stale polegały na telefonie, miały gorszą wiedzę o przestrzeni. Ich orientacja kończyła się tam, gdzie kończył się ekran” – podkreśliła dr inż. Marta Czaplicka, cytowana przez uczelnię.

Jak zaznaczyła badaczka, wyniki nie oznaczają, że technologie są szkodliwe dla rozwoju dzieci.

„Technologia nie zastąpi realnego doświadczenia przestrzeni i jest jedynie elementem większej układanki. Ważniejszy jest kontekst konkretnego dziecka i czynniki demograficzno-społeczne” – dodała.

Badania nie wykazały natomiast istotnego wpływu gier wideo na rozwój świadomości przestrzennej. Zaobserwowano jedynie niewielkie zależności między sporadycznym graniem a niektórymi aspektami percepcji przestrzennej.

Porównanie wyników dzieci z Polski i Wielkiej Brytanii pokazało również interesujące różnice. Polscy uczniowie uzyskali wyższe wyniki w zakresie wiedzy i umiejętności przestrzennych, natomiast ich brytyjscy rówieśnicy osiągali lepsze rezultaty w obszarze emocjonalnego postrzegania przestrzeni.

Analizowano również programy nauczania i przepisy dotyczące samodzielnego poruszania się dzieci w Polsce i Wielkiej Brytanii.

Jak wskazuje prof. Marzenna Nowicka, cytowana na stronie UWM, edukacja przestrzenna wciąż zbyt często ogranicza się do nauki w klasie.

„Uczymy dzieci kierunków świata na mapie, ale nie wychodzimy przed szkołę. Nie wiemy, gdzie mamy północ miasta czy w którym kierunku jest droga do Warszawy” – zauważyła badaczka.

Na znaczenie bezpośredniego kontaktu z otoczeniem zwraca uwagę również dr Anna Klimach, cytowana przez uczelnię. „Żeby dziecko czuło przestrzeń, musi w niej być. Jeśli szkoła mu na to nie pozwala, to czy możemy oczekiwać, że samodzielnie będzie ją poznawało? W Wielkiej Brytanii dzieci znacznie dłużej muszą być odprowadzane do szkoły przez dorosłych, co ogranicza ich samodzielne doświadczanie przestrzeni” – wskazała.

Zdaniem autorek wyniki badań pokazują, że technologie mogą wspierać rozwój kompetencji przestrzennych, ale nie zastąpią bezpośredniego kontaktu z otoczeniem i samodzielnego poruszania się w przestrzeni.

Zespół przygotowuje obecnie kilka publikacji naukowych dotyczących m.in. nowej definicji świadomości przestrzennej, samodzielności dzieci w przestrzeni miejskiej oraz emocji związanych z postrzeganiem otoczenia.

„Nasze narzędzie diagnostyczne pokazuje, na co zwrócić uwagę w edukacji. Będziemy je rekomendować szkołom, bo świadomość przestrzenna to kompetencja kluczowa dla samodzielności, bezpieczeństwa i jakości życia dzieci” – podsumowała prof. Agnieszka Dawidowicz.

Badania zostały sfinansowane przez Narodowe Centrum Nauki w ramach konkursu OPUS.

Nauka w Polsce

wl/